Revistë e përvitshme shkencore botuar nga Instituti i Historisë "Ali Hadri" Prishtinë
Aktivitetet e Institutit të Historisë “Ali Hadri” gjatë vitit 2025
Copyright (c) 2025 Instituti i Historisë “Ali Hadri” Prishtinë https://ih-rks.org/
Dardanët dhe Dardania: Një histori e rrëfyer nga autorët antikë
Asim Efendi Luzha - Sinergjia e fesë me atdheun
Besimi Ilir në Istria: një analizë e identitetit dhe kultit
Çështja shqiptare gjatë Luftës së Parë Botërore në burimet britanike)-(Dokumentacioni arkivor shtypi memoaret dhe historiografia)
Kontributi i hoxhallarëve në përpjekjet për zgjidhjen e çështjes shqiptare gjatë shekullit XX
Gjetje të reja të monedhave romake në Vërban të Kllokotit
Në lokalitetin arkeologjik në Vërban të Kllokotit, afër Vitisë së Kosovës vazhdimisht gjenden artefakte të periudhës romake dhe bizantine. Më herët në këtë lokalitet janë gjetur një varg reliktesh nga periudha romake, në mesin e të cilëve pa dyshim vend të veçantë zë busti prej mermeri i “Zonjes Dardane”, i cili paraqet një femër nga shtresat aristokrate dardane me veshje karakteristike ilire dhe me stoli karakteristike ekskluzivisht për gratë dardane. Gjatë pranverës dhe vjeshtës të viteve 2023 e 2024 gjatë punimeve bujqësore si zbulime rasti janë gjetur një numër i konsiderueshëm monedhash, që i përkasin periudhës të sundimit romak në Kosovë prej shekullit IIo deri në gjysmën e dytë të shekullit VIo të erës sonë, respektivisht kohës së perandoreshave Faustina Maior (bashkëshortja e perandorit Antoninus Pius, 138-140) e Sallustia Orbiana (bashkëshortja e perandorit Severus Alexander, 225-227) dhe të perandorëve: Septimius Severus (193-211), Geta (209-211), Gordianus IIIo (238-238-244), Philippus Io (244-249), Trebonianus Gallus (251-253), Volusianus (251-253), Gallienus (253-268), Aurelianus (270-275), Diocletianus (284-305), Constantinus Io (306-337), Constantius Gallus (326-354), Constantius IIo (337-361),Valentinianus Io (364-375), Valens (364-378) dhe të perandorit bizantin Justinianus Io (527-565). Në averse të këtyre monedhave janë paraqitjet e portreteve të perandorëve, ndërsa në reversë paraqitën figurat e perandorëve por edhe të hyjnive: Sol (hyj i Diellit), Annona (hyjneshë e lidhur me hyjneshën Ceres, dhe personifikim hyjnor i shpërndarjes së drithit popullit romak), Ceres (Cerera, hyjneshë kjo e bujqësisë dhe e pjellorisë), Securitas (hyjneshë e sigurisë së shtetit), Concordia (hyjneshë e harmonisë), Roma (hyjneshë e cila e personifikonte qytetin e Romës) e Victoria (hyjneshë me flatra e fitores, më së shpeshti e paraqitur në reverse të monedhave romake), paraqitjet e kafshëve të ndryshme ose shkronjat e mëdha që tregojnë vlerën nominale të monedhës si në rastin e follisit të kohës së perandorit Justiniani Io. Monedhat janë të punuara prej argjendi e prej bronzi dhe i përkasin llojeve të ndryshme. Në mesin e tyre ka monedha të llojit: denarius, sestertius, antoninianus, antoninianus të reformuar me rastin e reformave të perandorit Caracalla (198-217), pastaj monedha prej bronzi të llojit nummus, follis, follis i reduktuar e poashtu edhe solidus i reformuar me rastin e reformave të perandorit Constantinus Maximus (Kostandini i Madh, 306-337), imitime prej bronzi të monedhave prej argjendi si dhe monedhat përkujtimore dhe monedha e ashtuquajtur „limes denarius“ që ishte imitim i denariusit të argjedtë zyrtar, e punuar për paga të njësiteve ushtarake të stacionuara në provincat danubiane. Në bazë të te dhënave nga mbishkrimet që janë në ekserge (segmente) të këtyre monedhave kuptohet se ato ishin prerë në punëtoritë qëndrore monedhëprerëse të Romës, por edhe nëpër punëtori monehdëprerëse provinciale: në Viminacium (Mezi e Epërme, Kostollac i sotëm në Serbi), Romë (Itali), Ticinum (Pavia, Itali), Lugdunum (Lion, Francë), Antiochia, Constantinopolis (Turqi), Thessalonica (Greqi).
Dëshmitë epigrafike mbi përbërjen etnike të Ulpianës në Periudhën Romake
Ky studim shqyrton përbërjen etnike të Ulpianës gjatë shekujve I-IV pas Kr., duke u mbështetur në analizën e mbishkrimeve të dokumentuara në qytet dhe në zonën përreth. Qëllimi është të përcaktohet më qartë fizionomia shumetnike e kësaj qendre provinciale dhe të vlerësohen mënyrat se si proceset e romanizimit dhe integrimit administrativ ndikuan në formësimin e saj shoqëror dhe juridik. Të dhënat epigrafike përbëjnë burimin kryesor për rindërtimin e përkatësive individuale dhe kolektive, duke ofruar një pasqyrë të drejtpërdrejtë mbi strukturën e popullsisë urbane. Qasja metodologjike mbështetet në analizën filologjike dhe prosopografike të nomina-ve, cognomina-ve dhe formulave të filiacioneve, si dhe në kontekstualizimin historik dhe arkeologjik të monumenteve epigrafike. Kjo metodë lejon identifikimin e origjinës së individëve, vlerësimin e statusit juridik dhe analizimin e mekanizmave të integrimit në jetën publike dhe institucionale të qytetit. Të dhënat onomastike shqyrtohen në raport me sistemin juridik romak, me përhapjen e qytetarisë dhe me ndryshimet në strukturën shoqërore gjatë periudhës së administrimit perandorak. Materiali epigrafik ofron një panoramë të qartë të bashkëjetesës së popullsisë indigjene dardane me kolonë italikë dhe perëndimorë, si edhe me grupe helenofone e orientale, të cilët kontribuuan në mjedisin ekonomik dhe kulturor të Ulpianës. Analiza tregon se adoptimi i elementeve onomastike romake lidhet ngushtë me zgjerimin e qytetarisë dhe me pranimin e normave të sistemit administrativ romak, ndërsa prania e emrave indigjenë dëshmon për vazhdimësinë e traditave lokale brenda strukturave të reja juridike. Ky kombinim ndihmon të shpjegohet edhe mungesa relative e emrave autoktonë në mbishkrime, e cila lidhet më shumë me faktorë socio-ekonomikë, me përkatësinë shoqërore dhe me ritmet e ndryshme të adoptimit të praktikave funerare romake sesa me praninë reale të tyre në përbërjen e përgjithshme të popullsisë. Epigrafia pasqyron kryesisht shtresat që kishin qasje në kulturën monumentale dhe në mjetet financiare për ngritjen e mbishkrimeve, duke krijuar kështu një përfaqësim selektiv të shoqërisë urbane. Rezultatet tregojnë se Ulpiana zhvilloi një identitet urban të shumëfishtë, ku normat e kulturës romake bashkëjetonin me elemente të qëndrueshme të traditës dardane dhe me prani të dukshme helenofone e orientale. Kjo ndërthurje pasqyron proceset më të gjera të transformimit kulturor në Dardani dhe në provincat ballkanike, si edhe rolin që qendrat urbane patën në integrimin e komuniteteve lokale në strukturat e Perandorisë Romake.
Shasi (Suacium, Svaç, Soacia etj.) është një nga qendrat mesjetare më të rëndësishme të hapësirës së Ulqinit dhe pellgut shkodran, me një histori të gjatë banimi që nis nga antikiteti ilir dhe vijon gjatë periudhës romake, bizantine dhe mesjetare. Rrënojat e qytetit ndodhen rreth 25 km në verilindje të Ulqinit, përgjatë rrugës historike Tivar–Shkodër, në një pozicion strategjik mbi një kodër pranë Liqenit të Shasit. Zhvillimi urban i qytetit është përshtatur ngushtë me konfiguracionin e terrenit dhe përfshin Qytetin e Epërm (fortifikatën) dhe Qytetin e Poshtëm. Burimet historike e përmendin Shasin në dokumente zyrtare që nga viti 1089, ndërsa ipeshkvia e tij përmendet të paktën që nga shekulli VIII. Qyteti ishte pjesë e rëndësishme e organizimit kishtar të rajonit dhe, së bashku me Tivarin dhe Ulqinin, përfshihej në juridiksionin e mitropolisë së Durrësit. Gërmimet arkeologjike, veçanërisht ato të realizuara në vitin 1989, kanë dëshmuar një kontinuitet të gjatë kulturor, duke nxjerrë në dritë shtresa banimi që nga periudha ilire, romake dhe bizantine, deri në Mesjetë. Zbulimi i një shtrese kulturore të shekullit VI mbështet hipotezën se fortifikimet veriore të qytetit janë ndërtuar ose rindërtuar gjatë kohës së perandorit Justinian. Fortifikata e Shasit përfshinte një sipërfaqe prej rreth 2 hektarësh dhe ishte e rrethuar me mure dhe kulla mbrojtëse, të ndërtuara në përputhje me terrenin natyror. Qasja kryesore në qytet realizohej nga ana veriore, ndërsa ana jugore ishte e mbrojtur nga natyra shkëmbore. Brenda mureve janë ruajtur gjurmë të godinave të banimit dhe objekteve të kultit, ndërsa jashtë tyre janë identifikuar lagje dhe rrënojat e disa kishave. Një vend qendror në strukturën urbane dhe fetare të Shasit zë katedralja e Shën Gjon Pagëzuesit, selia ipeshkvnore e qytetit. Kjo ndërtesë paraqet veçori arkitekturore të rëndësishme, si integrimi i apsidës në katin përdhes të një kulle më të hershme, si dhe ndarja funksionale e hapësirës së brendshme. Për nga stili dhe monumentaliteti, katedralja lidhet me traditën arkitekturore mesjetare të rajonit dhe gjen analogji me monumente të rëndësishme të Ballkanit Perëndimor. Shasi përjetoi periudha shkatërrimi dhe rimëkëmbjeje, duke u plaçkitur nga mongolët në vitin 1242 dhe më pas duke hyrë në një fazë të shpejtë rënieje nga fundi i shekullit XIV. Pas pushtimit osman të vitit 1571, qyteti humbi funksionin e tij urban dhe u shndërrua në një vendbanim rural. Megjithatë, rrënojat dhe të dhënat arkeologjike e bëjnë Shasin një dëshmi të rëndësishme për zhvillimin historik, fetar dhe urban të Mesjetës në këtë pjesë të Adriatikut lindor.
Vështrim mbi ekspansionet osmane në Kosovë: nga Beteja e Parë (1389) deri në të Dytën (1448)
Në kohën kur në fron erdhi sulltan Muradi i Parë (1362), Bizanti nuk ishte në gjendje tu kundërvihej zgjerimeve osmane në Rumeli (hapësira gjeografike e Ballkanit të sotëm). Në favor të vërsuljeve osmane drejtë perëndimit (Ballkanit) ishin edhe raportet e brishta politike mes Bizantit me hungarezët dhe ndasitë e vjetra fetare midis dy kishave, katolike dhe ortodokse, si dy rite të cilat kishin ndarë botën e Kryqit (krishterë) në dysh. Njëherësh, me vdekjen e Carit serb Stefan Dushanit më 1355, si dhe Uroshit në Betejën e Maricës (1371), u shpërbë formacioni i mbretërisë mesjetare Nemanjide, kështu duke u krijuar formacione të reja me elemente shtetërore që luftonin ndërmjet vete për dominim në mbretërinë jetëshkurtër të këtij të parit. Në kuadër të këtyre rrethanave të reja, principata shqiptare e Balshajve arriti ta zgjëroj sundimin e saj deri në Krivarekë (në komunë të Kamenicës së sotme), e cila shtrihej në trevat e Dardanisë antike. Hapësirë, e cila një dekadë më vonë do të bëhej arenë e dy betejave më të mëdha të kohës ndërmjet osmanëve dhe bashkimit (koalicionit) të sundimtarëve të këtyre anëve, si përfaqësues të Kryqit. Këto beteja të zhvilluara në të njëjtin vend (trevën e Fushë Kosovës së sotme) në burime të shekullit XV përmenden si Beteja e Parë dhe e Dytë e Kosovës. Në mungesë të burimeve të fundshekullit XIV, beteja e parë e Kosovës, e zhvilluar në qershor të vitit 1389, dallon shumë nga ajo e dyta e vitit 1448. Si rezultat i kësaj janë krijuar narrativa të ndryshme, duke u nisur nga legjendat e popullit, e deri tek glorifikimet e kronistëve osman dhe të tjerëve. Mbi këto legjenda të pabaza, historiografia sllave ka provuar të ndërtoj një identitet të rrejshëm mbi çështjen e një të ashtuquajtur “formësim i vetëdijes kombëtare serbe”, që pashmangshëm duke dashur të përvetësojnë historinë e kësaj beteje, mohojnë prezencën e formacioneve shqiptare në këtë ngjarje. Ndryshe prej burimeve të cilat dëshmojnë jo vetëm prezencën e shqiptarëve, boshnjakëve dhe pjesëtarë të etnive tjera të kësaj zone, por flasin edhe për rënien në fushë betejë të njërit nga liderët që kryesonte formacionet shqiptare, siç ishte Teodor Muzaka. Derisa në betejën e dytë të zhvilluar ndërmjet ushtrive osmane dhe atyre hungarezë, baza burimore është më e pasur dhe si e tillë edhe trajtimi i kësaj ngjarje me rëndësi të madhe për të ardhmen e trevës së Ballkanit të sotmen, ka dhënë rezultate të besueshme. Ky punim i cili merr në konsideratë kronikat osmane, bizantine, shqiptare si dhe të arriturat e fundit të historiografisë mbi luftërat osmane për dominim në Ballkan ndërmjet viteve 1371-1448, në fokus ka shtrirjen e osmanëve në trevën e Evropës juglindore, me theks të veçantë historinë e dy betejave të Kosovës (1389 dhe 1448), si dy momente vendimtare për të ardhmen e sundimit osman në trevat shqiptare dhe Ballkanit në përgjithësi.
Beteja e II-të e Kosovës (1448) sipas Antonio Bonfinit
Ky studim ofron një perspektivë të re mbi Betejën e Dytë të Kosovës, duke ofruar përkthimin e parë të plotë në shqip të raportit origjinal latin të Antonio Bonfinit nga Rerum Hungaricum Decades. Narrativa bashkëkohore e Bonfinit, e përfunduar në vitin 1498, është një burim i vlefshëm i asaj kohe për këtë ngjarje kyçe në historinë e Evropës. Përmes një analize të kujdesshme të tekstit të Bonfinit, autorja sfidon interpretimet ekzistuese të bete- jës. Ndërkohë që shumë historianë kanë fajësuar Skanderbegun për disfatën hungareze, Bonfini vendos fajësinë drejtpërdrejt mbi Janosh Huniadi, i cili e filloi parakohe luftën kundër forcave osmane, duke ndryshuar kështu planin e bërë me Skanderbegun. Për më tepër, Bonfini identifikon Gjergj Brankoviqin si tradhtarin kryesor, i cili jo vetëm që minon fushatën e Huniadit duke mos angazhuar forcat e tij ushtarake në këtë luftë, por edhe duke u ofruar inteligjencë sekrete osmanëve. Studimi jo vetëm që paraqet një përkthim të ri, por gjithashtu ofron një analizë kritike të punës së Bonfinit, duke dhënë kontekst dhe duke hedhur dritë mbi paragjykimet dhe perspektivat e një kronisti bashkëkohor. Nëpërmjet ekzaminimit të detajuar të Betejës së Dytë të Kosovës, përmes prizmës së narrativës së Bonfinit, ky studim kontribuon në mënyrë të konsiderueshme në të kuptuarit tonë të kësaj ngjarjeje komplekse historike, si dhe të kontekstit më të gjerë të politikës ballkanike të shekullit të pesëmbëdhjetë.
Dimensioni ekonomik dhe social i tavernave në Kosovë gjatë mesjetës
Ky studim trajton dhe analizon funksionimin ekonomik, shoqëror dhe kulturor të tavernave në Kosovën mesjetare (Novobërdë, Prishtinë, Prizren, etj.), duke i vendosur ato në kontekstin më të gjerë të traditës së vreshtarisë dhe kulturës së verës, e cila ka rrënjë të hershme që nga periudha dardane dhe u zhvillua pandërprerë gjatë Mesjetës dhe sundimit osman. Përhapja e gjerë e vreshtave në qendrat urbane dhe rurale të Kosovës, veçanërisht në Prizren, Novobërdë, Pejë, Deçan, Rahovec, Prishtinë dhe rreth qendrave minerare, krijoi një lidhje organike ndërmjet kultivimit të rrushit, prodhimit të verës dhe konsumit të saj në hapësira publike. Një nga institucionet kulmore të këtij cikli ekonomik e shoqëror ishte taverna, e konceptuar si vend i shërbimit të verës, i dëfrimit, i bashkëveprimit shoqëror dhe i shkëmbimit të informacionit në jetën urbane mesjetare. Për shkak të mungesës së burimeve të drejtpërdrejta vendore, studimi mbështetet kryesisht në dokumentacionin e qyteteve bregdetare dalmate, në aktet gjyqësore dhe regjistrat noterialë raguzanë, në statutet e qyteteve minerare të Kosovës, sidomos Statutin e Novobërdës, si dhe në literaturën relevante. Këto burime ndihmojnë të rindërtohet struktura organizative e tavernave, roli i tavernarit si shitës dhe shpesh si prodhues vere, kontrolli i tregut nga autoritetet komunale dhe praktikat e vendosjes së çmimeve dhe taksave. Po ashtu, ato dëshmojnë për ngjashmëritë e theksuara mes tavernave të Kosovës dhe modeleve të qyteteve bregdetare si Raguza dhe Kotorri, të cilat ushtronin ndikim kulturor dhe ekonomik në viset e brendshme. Shembuj konkretë nga Prishtina dhe Novobërda shfaqin tavernën si një hapësirë të organizuar, të rregulluar ligjërisht dhe të integruar në qarkullimin më të gjerë tregtar. Ngjarjet e dokumentuara, si incidenti i vitit 1438 në tregun e Prishtinës, zbulojnë natyrën e brendshme të funksionimit të tavernave, ku përveç shitjes së verës zhvilloheshin marrëveshje kreditore, apo financiare dhe kryheshin veprime që i tejkalonin funksionet e thjeshta të një lokali pijesh. Burimet e shekullit XV tregojnë se taverna si vend i konsumimit dhe shitjes së verërave me pakicë shërbente një klientelë të larmishme, nga tregtarët e Raguzës te minatorët, zejtarët, qytetarët dhe udhëtarët. Në rrethana të tilla tavernat bëhen pjesë të pandashme të jetës urbane dhe ekonomisë lokale. Një aspekt i rëndësishëm ishte lidhja e drejtpërdrejtë midis prodhimit lokal të verës dhe konsumit në taverna, veçanërisht për verërat e prodhuara në “tokat e qytetit”, parcela urbane ku aristokracia dhe institucionet fetare zotëronin vreshta. Ligjet e verës në Novobërdë zbulojnë një sistem të strukturuar taksash, privilegjesh fiskale dhe monopoli mbi mushtin apo verën, i cili paraqitej si produkt sezonal i çmuar. Dëshmitë e udhëtarëve bashkëkohorë, ndër ta Bertrandon de la Broquière, e konfirmojnë cilësinë dhe rëndësinë e verës së Kosovës në tregjet rajonale. Në përfundim, taverna në Kosovën mesjetare del si një institucion i shumëdimensional: ekonomik, shoqëror dhe kulturor. Ajo përfaqësonte nyjën ku takoheshin prodhimi bujqësor, tregtia ndërurbane, tradita e mikpritjes dhe dinamika e jetës së përditshme urbane, duke dëshmuar për një kulturë të zhvilluar të konsumit publik dhe për rrjetëzimin e qyteteve të Kosovës në hapësirën më të gjerë ballkanike dhe mesdhetare.
Naum Veqilharxhi konsiderohej një nga figurat më të rëndësishme të ilumi- nizmit shqiptar dhe një nga ideologët e parë të Rilindjes Kombëtare. I for- muar intelektualisht në frymën e mendimit iluminist evropian, ai e kuptoi se emancipimi i kombit shqiptar nuk mund të arrihej pa arsimimin dhe zhvillimin e gjuhës amtare. Naum Veqilharxhi në vitin 1844 botoi në Rumani një vepër të shkurtër, por me ndikim të madh në zhvillimin e arsimit dhe të gjuhës shqipe: «Evëtorin”, abetaren e parë të gjuhës shqipe. Një vite me vonë, më 1845, ai publikoi abetaren e tij të dytë, të titulluar “Fari i Ri - Evëtar Shqip për Djelm Nismëtarë”, e cila përfaqësonte një hap të rëndësishëm drejt përhapjes së arsimit shqip dhe edukimit themelor të brezave të rinj në lexim dhe shkrim në gjuhën amtare. Veqilharxhi mbështeste idenë se çdo komb i lirë nis rrugëtimin e tij përmes vetëdijes kulturore, duke ruajtur dhe promovuar gjuhën, zakonet dhe traditat autoktone, si themel të ndërtimit të një identiteti kombëtare dhe të qëndrueshëm. Si iluminist, Naum Veqilharxhi përfaqësonte lidhjen ndërmjet ideve përparimtare evropiane dhe nevojës për zgjim kombëtar në Shqipëri. Ai theksoi rëndësinë e vetëdijes kombëtare, të njohjes së historisë dhe kulturës së popullit shqiptar, si dhe të pavarësisë së mendimit intelektual e kulturor nga ndikimet e huaja. Në këtë mënyrë, ai hodhi themelet ideologjike të lëvizjes kombëtare, duke frymëzuar brezat pasues drejt përpjekjeve për arsimin, kulturën dhe mëvetësinë kombëtare.
Veprimtaria politike dhe diplomatike e familjes Vlora në prag të Pavarësisë së Shqipërisë
Ky punim trajton veprimtarinë politike dhe diplomatike të familjes Vlora në prag të shpalljes së pavarësisë së Shqipërisë në nëntor të vitit 1912, duke u ndalur veçanërisht tek dy figurat më të spikatura të kësaj familjeje: Syrja bej Vlora dhe Ismail Qemal bej Vlora. Duke qenë dy personalitete kyçe të elitës politike shqiptare në fillim të shekullit XX, ata zhvilluan një aktivitet paralel, shpeshherë konkurrues dhe në disa momente kundërshtare, për orientimin e lëvizjes kombëtare drejt zgjidhjes politike dhe organizimin e një Kuvendi Kombëtar. Studimi analizon rolin e Syrja bej Vlorës në krijimin e kontakteve diplomatike me Austro–Hungarinë, duke u përpjekur të siguronte mbështetjen e Vjenës për autonominë e Shqipërisë brenda Perandorisë Osmane, ose për pavarësinë e saj në rast të kolapsit të shtetit osman nën presionin e Luftës së Parë Ballkanike. Përmes burimeve të ndryshme punimi nxjerr në pah rolin e tij në nxitjen e parisë shqiptare që të organizonte një kuvend kombëtar në një nga qytetet, Vlorë, Durrës apo Elbasan, me synim koordinimin e reagimit politik shqiptar ndaj kërcënimit të copëtimit territorial nga shtetet fqinje ballkanike. Syrja beu kishte krijuar kontakte të rëndësishme diplomatike për organizimin e një mbledhjeje të madhe me përfaqësues të popullit dhe krerëve shqiptarë nga të gjitha krahinat e Shqipërisë, ku do të vendosej për qëndrimin që do të mbahej gjatë ngjarjeve të pritshme të vjeshtës së vitit 1912.
Shqipëria e Veriut në projektet pushtuese serbe/jugosllave (1912-1939): midis ambicies dhe përmbajtjes
Ambiciet dhe projektet serbe, e më pas jugosllave, për pushtimin e pjesës veriore të Shqipërisë dhe për sigurimin e një daljeje të mundshme në Adriatikun shqiptar kanë rrënjë të hershme dhe përbëjnë një element të vazhdueshëm në doktrinën e tyre gjeopolitike. Këto ambicie u artikuluan fillimisht në platformat ideologjike dhe strategjike të shekullit XIX dhe u materializuan me përpjekje konkrete gjatë Luftërave Ballkanike (1912-1913), në kontekstin e Luftës së Parë Botërore, si dhe gjatë punimeve të Konferencës së Paqes në Paris (1919-1920), ku u diskutua gjerësisht rregullimi i kufijve dhe fati territorial i Shqipërisë. Megjithatë, rinjohja ndërkombëtare e pavarësisë së Shqipërisë dhe garantimi formal i integritetit të saj territorial kontribuuan në frenimin e përkohshëm të këtyre ambicieve, ato nuk u shuan plotësisht. Përkundrazi, ato mbetën aktive në qarqet politike e ushtarake të Beogradit dhe u ringjallën në fund të viteve 1930, në një kontekst të ri gjeopolitik të shënuar nga kriza e rendit evropian dhe rritja e influencës së fuqive fashiste. Në këtë kuadër, oferta italiane drejtuar Jugosllavisë për copëtimin e Shqipërisë u shndërrua në një moment kyç që nxiti debat dhe reflektim strategjik në udhëheqjen jugosllave. Me kërkesë të premierit Milan Stojadinoviç, qarqet politike, diplomatike dhe ushtarake jugosllave hartuan një varg elaboratesh dhe projektesh që trajtonin çështjen e Shqipërisë së Veriut, duke vlerësuar përfitimet e mundshme territoriale, si dhe rreziqet politike dhe ushtarake që një ndërmarrje e tillë do të sillte. Megjithatë, ndryshe nga periudhat e mëparshme, kur shteti serb dhe më pas ai jugosllav ishin përfshirë në aventura të rrezikshme ushtarake e diplomatike, udhëheqja supreme jugosllave në vitin 1939 tregoi një shkallë më të lartë përmbajtjeje dhe pragmatizmi strategjik, duke hezituar të ndërmarrë hapa konkretë drejt realizimit të këtyre ambicieve. Punimi “Shqipëria e Veriut në projektet serbe/jugosllave (1912-1939): midis ambicies dhe përmbajtjes” analizon në mënyrë të gjithanshme evolucionin e këtyre ambicieve, programet dhe elaboratet përkatëse, si dhe faktorët e brendshëm e ndërkombëtarë që ndikuan në formësimin apo frenimin e tyre. Studimi mbështetet në metodologjinë e analizës historike dhe krahasuese, të ndërtuar mbi parimin kronologjik, duke shfrytëzuar kryesisht literaturën dhe burimet arkivore të proveniencës shqiptare dhe jugosllave. Në aspekt strukturor punimi ndahet në katër shtylla duke paraqitur kështu një studim ndërdisiplinor dhe krahasues në baza të etapave historike dhe zhvillimeve diplomatike. Konkluzionet çojnë në argumentin se rrethanat gjeopolitike dhe balanca ndërkombëtare e fuqisë përbëjnë një element kyç në formësimin e relacioneve ndërkombëtare dhe rrjedhimisht në realizimin apo dështimin e ambicieve kombëtare. Ndryshe nga vitet 1912-1921, në fund të viteve 1930 Mbretëria e Jugosllavisë, pavarësisht ambicieve të ndërtuara prej dekadash, nuk ishte e gatshme politikisht, ushtarakisht dhe ekonomikisht për të ndjekur projekte për aneksimin e Shqipërisë së Veriut, duke kalkuluar gjithashtu rezistencën e faktorit shqiptar dhe pasojat potenciale në planin ndërkombëtar.
Koha e jetuar e grave në Kosovë gjatë dhe pas Luftës së Dytë Botërore: rishkrimi i feminizmave historikë nga poshtë
Ky artikull propozon një historiografi feministe të Kosovës të ndërtuar mbi idenë e temporalitetit jolinear, kujtesës së trupëzuar dhe analizës strukturore të riprodhimit shoqëror. Në vend që historia e grave të paraqitet si një vijë progresi e pandërprerë gjatë socializmit, studimi e vendos kohën e jetuar të grave brenda ritmeve të mbivendosura të punës, ideologjisë dhe mbijetesës. Duke u mbështetur në konceptin e Victoria Browne për kohën feministe jolineare dhe në qasjet materialiste e afektive të Elizabeth Grosz, Silvia Federici dhe Verónica Gago, artikulli sfidon narrativat shtetërore që e paraqesin përfshirjen e grave si histori të mbyllur emancipimi. Këto pikënisje teorike mundësojnë një lexim të përvojave të grave jo si arritje të njëpasnjëshme, por si shtresa kohore ku përsëritja, shtyrja dhe dukshmëria e ndërprerë bashkëjetojnë. Përmes shqyrtimit të periodikëve dhe fushatave ideologjike gjatë Luftës së Dytë Botërore deri në periudhën e hershme socialiste, artikulli identifikon katër fusha tematike ku dalin në pah kontradiktat e emancipimit: heqja e mbulesës, amësia socialiste, pjesëmarrja në luftë dhe puna e përcaktuar brenda kufijve ideologjikë. Secila prej këtyre fushave tregon se si gratë shqiptare të Kosovës ishin herë të mbiekspozuara si shenja të transformimit ideologjik, herë të përjashtuara në mënyrë strukturore nga vendimmarrja. Për shembull, heqja e mbulesës u paraqit si liri, por shpesh u zbatua si kontroll i trupit të grave. Amësia u ngrit në nivel simbolik si themel i së ardhmes socialiste, ndërsa mbeti e rrënjosur në punë të papaguar që mbante gjallë jetën e përditshme. Pjesëmarrja e grave në rezistencë dhe luftë u glorifikua për të përforcuar narrativat shtetërore, edhe pse veprueshmëria e tyre konkrete u shtyp ose u fragmentua. Hyrja në tregun e punës u interpretua si shenjë barazie, por u kushtëzua nga diskurset biologjike dhe amësore që kufizonin mobilitetin profesional. Këto raste zbulojnë një kohë të jetuar që mbetet e ngërthyer në struktura të përsëritura, pra, kurrë plotësisht e kapërcyer. Temporalitetet e kujdesit, riprodhimit dhe mbijetesës ndërthuren me pritjet për modernizim dhe përshpejtim socialist, duke krijuar një kohë të dyfishtë ku vazhdimësia patriarkale dhe kërkesat e ideologjisë socialiste ngarkojnë njëra-tjetrën. Artikulli kontribuon në kritikat ndaj historiografive socialiste dhe post-socialiste që e instrumentalizojnë përvojën e grave për qëllime ideologjike dhe mbështet argumentin për një metodë feministe që i reziston rrafshimit epistemik dhe që gjurmon format e pjesshme, të ndërprera dhe të brishta të kujtesës përmes së cilave mund të rindërtohen historitë nga poshtë. Në këtë mënyrë hapet mundësia për të rimarrë feminizma historikë që nuk u përfshinë kurrë plotësisht brenda kategorive që iu imponuan.
Procesi i aneksimit të Kosovës nga Serbia në vitin 1945: Konteksti historik politik dhe juridik
Ky studim trajton në mënyrë të gjithanshme procesin e aneksimit të Kosovës nga Serbia, i cili u konkretizua përmes Mbledhjes së Dytë të Këshillit Antifashist Nacionalçlirimtar të Kosovës dhe Metohisë, të njohur si Kuvendi i Prizrenit (8–10 korrik 1945). Ky kuvend, i organizuar në një klimë të tensionuar politike dhe nën kontroll të drejtpërdrejtë të administratës ushtarake jugosllave, përfaqëson një nga momentet më përcaktuese në historinë politike të Kosovës gjatë shekullit XX. Delegatët e përzgjedhur sipas kritereve strikte politike, prania e forcave të armatosura dhe mungesa e garancive demokratike e bënë të pamundur shprehjen e lirë të vullnetit popullor. Në këto rrethana u miratua një rezolutë e përgatitur paraprakisht në Beograd, e cila sanksiononte bashkimin e Kosovës me Republikën Popullore të Serbisë, duke anashkaluar tërësisht të drejtën e shqiptarëve për vetëvendosje. Ky akt ishte në kundërshtim të hapur me Rezolutën e Konferencës së Bujanit e cila njihte qartë të drejtën e popullit shqiptar të Kosovës për bashkim me Shqipërinë pas luftës. Në Kuvendin e Prizrenit u krijua “Gjyqi Popullor i Krahinës”, një organ represiv i cili synonte ndëshkimin e kundërshtarëve politikë dhe të aktivistëve të Lëvizjes Nacional Demokratike Shqiptare. Ky gjyq shqiptoi dënime të rënda politike, duke goditur çdo formë rezistence ndaj pushtetit të ri jugosllav. Ligjet e miratuara në gusht dhe shtator të vitit 1945 e institucionalizuan aneksimin, duke e përcaktuar Kosovën si “Qark Autonom i Kosovës dhe Metohisë” brenda Serbisë, me kompetenca të kufizuara, me mungesë të theksuar autonomie reale dhe me humbje të mëtejshme territoriale në disa zona me shumicë shqiptare. Studimi është ndërtuar jo vetëm në zhvillimet e vitit 1945, por duke e vendosur procesin e aneksimit në një vijimësi historike më të gjatë.
Marrëdhëniet kulturore Shqipëri-Poloni (1949-1951) sipas dokumenteve diplomatike shqiptare dhe polake
Ky punim trajton marrëdhëniet kulturore ndërmjet Shqipërisë dhe Polonisë gjatë viteve 1949 - 1951, të periudhës kur misionet diplomatike u drejtuan nga Mihal Prifti dhe Bolesław Jeleń. Duke u mbështetur në dokumente arkivore, studimi synon të zbërthejë jo vetëm dimensionin protokollar dhe institucional të këtyre marrëdhënieve, por edhe funksionin e tyre kulturor si një pjesë integrale e strategjisë së kampit socialist në pasluftë. Emërimet e diplomatëve përbënin një pikënisje thelbësore, ku biografitë politike dhe partizane të përfaqësuesve si Prifti dhe Jeleń i jepnin legjitimitet dhe autoritet marrëdhënieve të reja bilaterale. Analiza tregon se proceset e akreditimit diplomatik, ceremonitë e pritjes dhe përfshirja e elementëve shoqërorë si studentët shqiptarë në Poloni, përveç se ishin akte protokollare, funksiononin si instrumente propagandistike për të theksuar miqësinë brenda bllokut lindor. Struktura e legatës shqiptare në Varshavë, e përbërë nga figura me profile të ndryshme politike, ekonomike dhe administrative, pasqyronte një vizion të koordinuar për bashkëpunim shumëplanësh. Në të njëjtën kohë, prania e stafit mbështetës polak në legatën shqiptare shënon një ndërlidhje të ngushtë kulturore dhe funksionale. Nga ana tjetër, veprimtaritë kulturore të vitit 1949, si ftesat për pjesëmarrje në kongrese letrare, manifestime përkujtimore dhe gara sportive ndërkombëtare dëshmojnë për përpjekjet reciproke për të ndërtuar ura komunikimi përtej marrëdhënieve politike. Edhe pse në raste të caktuara pala shqiptare shfaqej e rezervuar në pjesëmarrje, vetë procesi i shkëmbimit të ftesave dhe i përfaqësimit institucional kontribuonte në krijimin e një hapësire të përbashkët të kulturës socialiste. Përfshirja e organizatave punëtore, shkrimtarëve dhe sportistëve në këto iniciativa, nxjerr në pah karakterin e politizuar të kulturës në epokën staliniste, ku arti, sporti dhe kujtesa historike shërbenin si instrumente të diplomacisë popullore. Në përfundim, marrëdhëniet shqiptaro - polake të viteve 1949 - 1951, të ndërmjetësuara nga diplomatët Prifti dhe Jeleń, përfaqësojnë një model tipik të ndërthurjes së diplomacisë shtetërore me diplomacinë kulturore, duke dëshmuar se politika e jashtme e vendeve të kampit socialist nuk kufizohej vetëm në shkëmbime formale diplomatike, por synonte të krijonte një integrim ideologjik dhe kulturor të gjerë. Dokumentet arkivore ofrojnë një pasqyrë të qartë të këtij procesi, duke e vendosur rastin shqiptar në kuadrin më të gjerë të marrëdhënieve të Lindjes së Evropës gjatë Luftës së Ftohtë.
Shtypi i fshehtë-gazeta si instrument komunikimi dhe rezistence nga organizatat e fshehta me karakter çlirimtar në Kosovë gjatë vitit 1970-1981
Ky studim synon të ofrojë një analizë të thelluar të tipologjisë së komunikimit të organizatave të fshehta me karakter çlirimtar në Kosovë gjatë periudhës 1970-1981, duke vendosur në epiqendër rolin që ka luajtur shtypi i fshehtë si formë alternative dhe e domosdoshme e komunikimit politik, ideologjik dhe kombëtar me masat e gjera popullore. Në një kohë kur aparati shtetëror jugosllav kontrollonte të gjitha kanalet zyrtare të informacionit dhe përdorte propagandën për të delegjitimuar çdo përpjekje emancipuese shqiptare, jashtë doktrinës jugosllave të vëllazërim-bashkimit, shtypi i fshehtë u shfaq si mjeti i vetëm për të artikuluar qëndrime, për të prodhuar diskurs kundër-hegjemonik dhe për të krijuar hapësira të reja të ndërgjegjësimit politik. Studimi fokusohet veçanërisht në veprimtarinë e organizatës së fshehtë me karakter çlirimtar, “Grupi Revolucionar i Kosovës-GRK”, e cila më vonë mori emrin Organizata Marksiste-Leniniste e Kosovës - OMLK, një ndër subjektet më aktive në prodhimin, shpërndarjen dhe institucionalizimin e shtypit të fshehtë shqiptar gjatë viteve ’70 dhe fillimit të viteve ’80. Në qendër të analizës tonë studimore do të vendosim rolin dhe funksionimin e gazetave të fshehta si “Zëri i Kosovës”, “Pararoja” dhe “Liria”, të cilat nën drejtimin e kësaj organizate u shndërruan në platforma informuese, edukuese dhe mobilizuese në hapësirën shqiptare jashtë Shqipërisë londineze. Përkundër rrezikut të përhershëm të penetrimit të shërbimit sekret jugosllav dhe të kushtëzuar nga ruajtja e konspiracionit të thellë, ky shtyp arriti të krijojë një sistem të qëndrueshëm komunikimi alternativ, ku ndërthureshin ideologjia, analiza politike dhe kërkesat për të drejtat kombëtare të shqiptarëve. Ai shtyp përçoi një narrativë të qartë emancipimi, duke përhapur ide mbi të drejtën e vetëvendosjes, çlirimin politik dhe projektin e bashkimit kombëtar shqiptar. Në mungesë të një hapësire publike të lirë, shtypi i fshehtë funksionoi si një formë e krijimit të opinionit paralel, ku diskursi politik shqiptar merrte trajtë të artikuluar dhe të pavarur nga mekanizmat e kontrollit shtetëror. Studimi do të ndërtohet mbi disa shtylla kryesore analitike. Së pari, trajtohet konceptualizimi teorik i shtypit të fshehtë dhe ndikimi i tij në kontekste represive, duke e vendosur rastin e Kosovës në një panoramë më të gjerë të rezistencave politike në Evropën Juglindore. Së dyti, në kuadër të këtij shtypi do të analizohet zanafilla e shtypit të fshehtë shqiptar në Kosovë dhe viset e saj nën Jugosllavi, duke shqyrtuar kushte kontekstuale, ndikimin e mërgatës dhe rrjetet e shpërndarjes. Së treti, në kuadër të këtij studimi do të bëhet një analizë e thukët e përmbajtjes së gazetave të përmendura, me synimin për të zbërthyer gjuhën politike, strukturën argumentuese dhe temat qendrore të diskursit të tyre. Së fundi, do të shqyrtohet rëndësia socio-politike e këtij shtypi, ndikimi i tij në mobilizimin e rinisë, roli në procesin e politizimit të shoqërisë dhe kontributi në krijimin e një identiteti politik kolektiv në prag të demonstratave shqiptare të vitit 1981. Një tezë thelbësore e hulumtimit do të jetë krahasimi midis shtypit të fshehtë shqiptar dhe shtypit zyrtar jugosllav, duke evidentuar dy pole diskursive antagoniste: njëri i ndërtuar mbi kontroll, delegjitimim dhe unifikim të realitetit sipas modelit shtetëror jugosllav, e tjetri i ngritur mbi rezistencën, kritikën dhe projektin e lirisë kombëtare. Ky kontrast i dy botëkuptimeve do të shërbejë për të kuptuar jo vetëm rolin historik të shtypit të fshehtë, por edhe mekanizmat e prodhimit të dijes politike në kushte të një fshehtësie të thellë të organizuar.
Diplomacia Amerikane gjatë bombardimeve në Kosovë: Strategjia siguria dhe marrëdhëniet ndërkombëtare
Ky studim shqyrton rolin e diplomacisë amerikane dhe ndërhyrjes së NATO-s gjatë luftës në Kosovë në vitin 1999, me theks të veçantë në strategjitë diplomatike dhe ushtarake të Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe ndikimin e tyre në zhvillimet politike, humanitare dhe rajonale. Konteksti historik lidhet me intensifikimin e dhunës nga forcat serbe ndaj popullsisë shqiptare dhe nisjen e bombardimeve të NATO-s në mars të vitit 1999. Analiza fokusohet në qëndrimin e SHBA-së dhe veprimet e saj diplomatike, veçanërisht në veprimtarinë diplomatike të Përfaqësuesit Specia Richard Holbrooke, si dhe vlerëson mënyrat se si administrata amerikane menaxhoi presionin mbi regjimin e Sllobodan Millosheviqit, ruajti kohezionin brenda aleancës transatlantike dhe trajtoi sfidat e sigurisë rajonale. Argumenti kryesor i studimit konsiston në shqyrtimin e mënyrës se si diplomacia intensive amerikane, e kombinuar me presionin ushtarak të NATO-s, u pozicionua në raport me një zgjidhje të qëndrueshme paqësore, duke parandaluar përhapjen e dhunës dhe spastrimin etnik.
Shërbimi shëndetësor në Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës Zona Operative e Llapit (1998-1999)
Ashtu si në zonat e tjera të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK), edhe në Zonën Operative të Llapit (ZOLL) ishte i organizuar Sektori Shëndetësor, i cili përbënte një element kyç të strukturës dhe funksionimit të brendshëm të saj. Megjithëse përballej me mungesë pajisjesh bazike, infrastrukturë të papërshtatshme dhe mbështetje të kufizuar nga institucionet shëndetësore civile, në ZOLL u ndërmorën përpjekje të vazhdueshme e të koordinuara për të krijuar një sistem shëndetësor funksional, të aftë t’u përgjigjej kërkesave të luftës. Në gjithë territorin e përgjegjësisë së Zonës, ky sektor ishte i konsoliduar dhe ushtronte një rol të gjithanshëm në mbështetjen mjekësore të luftëtarëve dhe popullatës civile, duke u bërë një hallkë thelbësore në ruajtjen e kapaciteteve operacionale dhe të mbijetesës. Ky studim shqyrton rolin dhe kontributin e personelit mjekësor të UÇK-së në ZOLL gjatë viteve 1998–1999, duke u mbështetur në burime parësore dhe dytësore, përfshirë dokumentacionin e kohës, literaturën ekzistuese dhe intervista me pjesëtarë të Komandës së Zonës dhe Sektorit të Shëndetësisë. Punimi përqendrohet në tri dimensione: vlerësimin e nevojave mjekësore në terren, planifikimin dhe zbatimin e shërbimeve shëndetësore, si dhe mekanizmat e monitorimit dhe koordinimit të vazhdueshëm. Organizimi përfshinte mbrojtje primare përmes ambulancave mobile dhe atyre të vendosura në terren, mbrojtje sekondare përmes spitalit ushtarak, shërbim farmaceutik të shpërndarë në gjithë Zonën, si dhe logjistikë për mbështetje ndërsektoriale. Rezultatet nxjerrin në pah rëndësinë e rolit të stafit mjekësor në garantimin e kujdesit shëndetësor për ushtarët dhe civilët, duke reduktuar komplikimet dhe përmirësuar shkallën e mbijetesës. Për shkak të shpërbërjes së institucioneve shëndetësore civile dhe zhvendosjes masive të popullsisë, struktura ushtarake mbuloi edhe nevojat civile. Studimi ofron të dhëna historike mbi organizimin, koordinimin dhe menaxhimin e shërbimit shëndetësor të UÇK-së në ZOLL, duke argumentuar mënyrat se si personeli mjekësor i tejkaloi mungesat materiale dhe infrastrukturore përmes organizimit të kujdesshëm, bashkëpunimit dhe mobilizimit profesional, dhe duke kontribuar në pasurimin e njohurive mbi menaxhimin e shëndetësisë në situata të jashtëzakonshme.
Trazirat e vitit 2004 në Kosovë: ndikimi i tyre rreth fillimit të bisedimeve për statusin e Kosovës
Ky hulumtim ka të bëjë me situatën e përgjithshme në Kosovë gjatë administrimit ndërkombëtar, me fokus të veçantë trazirat e marsit të vitit 2004 në Kosovë dhe pasojat dhe efektet e këtyre zhvillimeve në procesin e statusit të Kosovës. Përmes konsultimit të dokumenteve, raporteve dhe literaturës mund të krijohet një pasqyrë më e qartë e efekteve që prodhuan këto trazira në procesin e fillimit të bisedimeve për statusin e Kosovës. Shihet qartë që deri te një situatë e tillë eskaluese kishin sjellë shumë rrethana sociale, politike dhe ekonomike. Një nga faktorët që kishte ndikuar në fillimin e trazirave, që ishte konstatuar nga shumë ekspertë politikë, ishte gabimi që kishte bërë administrata e përkohshme ndërkombëtare e OKB-së në Kosovë, që nuk kishte qartësuar statusin e ardhshëm të Kosovës. Mosqartësimi i statusit të ardhshëm të Kosovës kishte filluar të shkaktonte shqetësime dhe frustrime te popullata vendore, sidomos tek ajo shqiptare. Prandaj mjaftonte një shkëndijë e vogël që situata të shpërthente. Një incident eskalues, i cili u përhap shumë shpejt, ndodhi me mbytjen e tre fëmijëve shqiptarë në lumin Ibër në Mitrovicë. Zgjerimi shumë i shpejtë i demonstratave në Kosovë në vitin 2004 ishte një tregues i qartë se sa e brishtë ishte situata politike, sociale dhe ekonomike në Kosovë, andaj kjo bëri që faktori ndërkombëtar, sidomos OKB-ja, të fillonte të merrej shumë më seriozisht me procesin e hapjes së bisedimeve për statusin e Kosovës. Edhe pse këto trazira dëmtuan reputacionin ndërkombëtar të Kosovës, një fakt i pamohueshëm është se u përshpejtua hapja e bisedimeve rreth statusit të Kosovës që ishte një vendim i duhur dhe nuk mund të shtyhej më tutje çështja e statusit politik të Kosovës. Me këtë konstatim ishin pajtuar edhe shumë diplomatë ndërkombëtarë si: Holbrooke, Kai Eide, Martti Ahtisaari, prandaj pas një viti, në vitin 2005 edhe filluan përgatitjet duke u krijuar ekipi negociator që do të përfaqësonte Kosovën në bisedimet e Vjenës. Trazirat e marsit të vitit 2004 ishin një sinjal se status quo-ja nuk mund të vazhdonte më tej nga administrata e përkohshme e OKB-së në Kosovë.
Shpallja e Pavarësisë së Republikës së Kosovës më 17 shkurt 2008
Pas luftës së viteve 1998-1999, Kosova u vendos nën administrimin ndërkombëtar të Kombeve të Bashkuara nën misionin UNMIK (Misioni i Administratës së Përkohshme të Kombeve të Bashkuara), i cili kishte për detyrë të krijonte kushtet për stabilitet dhe zhvillim demokratik. Në këtë periudhë, KFOR-i (Forca paqeruajtëse e NATO-s) siguroi paqen dhe sigurinë në gjithë territorin e Kosovës. Një rol të rëndësishëm luajti edhe Këshilli Tranzitor i Kosovës, si organ përfaqësues i partive politike dhe komuniteteve, që parapriu formimin e Institucioneve të Përkohshme të Vetëqeverisjes (IPVQ). Pas vdekjes së presidentit Ibrahim Rugova në vitin 2006, Kosova kaloi në një periudhë të ndërlikuar politike, me ndryshime të theksuara në udhëheqje dhe në balancën mes partive kryesore politike, duke sjellë sfida të mëdha për stabilitetin dhe për procesin e negocimit të statusit përfundimtar të Kosovës. Kjo periudhë kulmoi me zgjedhjet e vitit 2007, që përgatitën terrenin për shpalljen e pavarësisë më 17 shkurt 2008.
Jeta dhe veprimtaria e ushtarakut profesionist komandantit dhe Heroit të Kosovës Shemsi Ahmeti (8 qershor 1969-26 prill 1999)