Vlerat historike dhe gjuhësore të mbishkrimeve me alfabet arab në Shqipëri

Abstract

Pothuajse 450 mbishkrime me alfabet arab vijnë deri në ditët e sotme, si trashëgimi e kulturës islame të periudhës së Perandorisë Osmane në Shqipëri. Ato janë mbledhur, transliteruar dhe përkthyer me kujdes nga orientalisti i njohur shqiptar, Buharaja Vexhi.
Këto mbishkrime gjenden në rrethet e Beratit, Durrësit, Kavajës, Peqinit, Tiranës, Elbasanit, Gjirokastrës, Libohovës, Tepelenës, Krujës, Lezhës dhe Shkodrës.
Në përgjithësi ato janë kronograme dhe epitafe të shkruara në objekte fetare islame, si: xhamitë, pllakat e varreve; epigramet në kështjella, kullat e sahatit, ndërtesat e banimit, veprat urbane, shatërvanët dhe muret rrethuese. Shkruhen mbi gurë gëlqerorë, pllaka mermeri dhe kolona, në pjesë të suvatuara, në materiale druri ose lëkure.
Këto shkrime mbulojnë një periudhë të gjerë kohore, gati 5 shekuj, duke filluar nga viti 1446 deri në vitin 1942.
Mbishkrimet janë shkruar në alfabetin arab në stilet ta'lik, kufi, tuluth dhe përdoren njëlloj si për prozë ashtu edhe për poezi.
Mbishkrimet saktësojnë momente të rëndësishme të historiografisë shqiptare, si rindërtimi i kalasë së Elbasanit në vitin 1466, ajo e Kalasë së Lezhës në vitet 1521-22, ndërtimi i shumë objekteve të kultit islam: xhamive, xhamive, teqeve, çallmave. dhe vepra urbane si kullat e sahatit, ndërtesat e banimit, shatërvanët dhe muret rrethuese etj.
Mbishkrimet hedhin dritë mbi jetën dhe veprën e personaliteteve që lanë gjurmë në historinë shqiptare përgjatë periudhës osmane, si: Mehmet Fatih, Bajazit II, Selimi II Sulejman, Murad III, si dhe komandantë osmanë që ishin protagonistë kryesorë në shumë ngjarje.
Mbishkrimet përbëjnë fushë pjellore studimi për gjuhëtarët dhe leksikologët e gjuhës shqipe.
Ato përmbajnë material të pasur për njohjen e të folmes së kohës si dhe për fushën e toponomastikës dhe antroponimisë.
Si pjesë e trashëgimisë kulturore të periudhës osmane, këto mbishkrime janë dëshmi se alfabeti arab u shërbeu shqiptarëve për t’u shkolluar, për të krijuar dhe për të ruajtur kulturën e tyre materiale e shpirtërore ndër shekuj.