Sfondi etnografik i një legjende

Abstract

Në fokus të këtij shkrimi vihet legjenda e Vajzës së Vuthit.
Nisur nga përmbajtja e nga emrat toponimikë që kanë lidhje me ambientin gjeografik, natyror dhe personazhet kryesore të saj, bëhet përpjekja, në vështrim etnologu, që të hidhet dritë mbi tipare origjinale e lidhje organike të saj me troje e me banorë ku është ngjizur e vazhdon të mbijetojë.
Legjendat, si tregime popullore, sjellin informacion për ngjarje të së kaluarës së largët, apo për figura historike. Ndër to, ka legjenda në formën e tregimeve që bartin elemente diku të jashtëzakonshme e diku fantastike. Njëherazi, nuk mungojnë legjenda që përcjellin shpjegime për ngjarje, dukuri, vende e njerëz konkretë.
Folkloristët dallojnë dy grupe të mëdha legjendash, të cilat i emërtojnë: mitologjike dhe historike.
Të dy këto grupe, si tregime popullore, takohen në prozë. Në ato mitologjike, rol me peshë të ndjeshme luan fantazia popullore, të cilës i takon merita në ngjizjen e situatave, të subjekteve e të personazheve; të gjitha me thelb të natyrës mitologjike.
Personazhe të tyre janë dragoi, kuçedra, ora, shtojzovallja, zana, arapi i zi, i paudhi, qerosi, bajlozi e ndonjë tjetër. Trillimi shihet i pranishëm edhe në legjendat historike, veçse aty baza reale duket më e qartë, më e drejtpërdrejtë.
Ndonëse legjendat janë zhanër folklorik, me domethënien e tyre për studiuesin e folklorit në radhë të parë, nuk ka pse të lihen jashtë vëmendjes edhe nga etnografi. Në fund të fundit, dukuritë folklorike e etnografike, dalin nga i njëjti burim, nga e njëjta mendësi, nga të njëjtat ambiente, prandaj dhe përfshihen në nocionin e përbashkët: kulturë popullore.