Ndihmesa e Theofan Popës për muzeologjinë shqiptare

Autorët

  • Andrea Llukani

Abstract

Theofan Popa ka lindur më 3 nëntor të vitit 1914, në lagjen Kala të Elbasanit në një familje zanatçinjsh. Pasi përfundoi shkollën fillore Kostandin Kristoforidhi, me ndërhyrjen e atë Josif Mihalit mundi të sigurojë një të drejtë studimi për në Seminarin Teologjik “Joan Teologu” në Manastir. Pasi përfundoi seminarin në vitin 1936 u kthye në Shqipëri dhe pas një viti me mbështetjen e Kryepeshkopit Visarion Xhuvani mundi të shkonte për të ndjekur studimet e larta në Fakultetin Teologjik të Universitetit Kapodistria të Athinës, në vitin akademik 1937-1938, me bursë nga fondacioni Jovan Banka.

Downloads

Download data is not yet available.

Author Biography

Andrea Llukani

Muzeu Historik Kombëtar

References

  1. Në Seminarin “Jovan Theologu” të Bitolit kanë studiuar rreth 40 shqiptarë; Millosh Gjergj Nikolla, Vasil Shanto, Jordan Misja, Aleksandër

  2. Xhuvani, Lasgush Poradeci, Kostaq Cipo, Theofan Popa, Petro Doçi, Pavlo Topuzi, Pandeli Papaanastasi etj. Nasho Jorgaqi, Udhëve të

  3. mërgimit, Albin, Tiranë 1994, faqe 104-105, 123, 125.

  4. Alma Gjermani, Dhuruesit korçarë të shek. XIX, Tempulli, Nr. 13, Korçë 2008, faqe 18-20.

  5. Arkivi i Ministrisë së Punëve të Brendshme, Dosje formulare, Nr. 3328, faqe 49.

  6. Arkivi i Ministrisë së Punëve të Brendshme, Dosje formulare, Nr. 3328, faqe 16.

  7. Dhimtër Beduli, Theofan Popa-teolog dhe studiues i denjë i kishës dhe i kombit, Ngjallja, janar 1995, faqe 6,8.

  8. Arkivi i Ministrisë së Punëve të Brendshme, Dosje formulare, Nr. 3328, faqe 108.

  9. Theofan Popa, Saktësime rreth datimit të kishës së manastirit të Apolonisë, Studime historike, Nr. 1, 1967, faqe 137-144.

  10. Theofan Popa, Onufri, piktor i madh shqiptar i shek. XVI, Buletin i Universitetit Shtetëror të Tiranës, Seria Shkencat Shoqërore, Nr. 1, 1955,

  11. faqe 208-219; Theofan Popa, Onufri, piktori më i madh shqiptar i shek. XVI, Puna, 18 tetor, 1960; Theofan Popa, Onufri, piktori më i madh

  12. mesjetar në Shqipëri, Zëri i Rinisë, 28 tetor, 1961; Theofan Popa, Piktor Onufri dhe gjendja e artit të pikturës gjatë mesjetës, Nëntori, Nr. 4, 1962;

  13. Theofan Popa, Onufri, ikonograf i shquar shqiptar, Buletin i Universitetit Shtetëror të Tiranës, Seria Shkencat Shoqërore, Nr. 1, 1962, faqe 54-75;

  14. Theofan Popa, Të dhëna të reja rreth piktor Onufrit, Studime historike, Nr.1, 1966, faqe 141-145; Theofan Popa, Piktor Onufri, personalitet i

  15. rëndësishëm i pikturës mesjetare shqiptare, Studime shqiptare, Nr. 1, 1966; Theofan Popa, Rreth veprës së Onufrit, Monumente të kulturës në

  16. Shqipëri, Nr. 2, 1975, faqe 72-74; Theofan Popa, Onufri dhe biri i tij, Nikolla, Ngjallja, shtator 1995, faqe 9.

  17. Theofan Popa, Të dhëna të reja në artin shqiptar të shek. XVIII-vepra e David Selenicasit, mars 1969 (dorëshkrim i pabotuar); Theofan Popa, H.

  18. Nallbani, Rreth krijimtarisë së piktorit David Selenicasi, Monumentet, Nr. 2, Tiranë, 1971, faqe 167-169.

  19. Theofan Popa, Piktor Kostandini prej Shpati, Buletin për shkencat shoqërore, Nr. 1, 1955, faqe 211-214; Theofan Popa, Kostandin Shpataraku, piktori shqiptar i shekullit XVIII, Nëntori, Nr. 3, 1965.

  20. Theofan Popa, Piktorët grabovarë Çetiri nga familja Katro, Buletin i Universitetit Shtetëror të Tiranës, Seria Shkencat Shoqërore, Nr. 3, 1960,

  21. faqe 121-145.

  22. Theofan Popa, Disa mbishkrime të kishave të Shën Mërisë në Maligrad dhe të Ristozit në Mborje, Buletin i Universitetit Shtetëror të Tiranës,

  23. Seria Shkencat Shoqërore, Nr. 2, 1959, faqe 257-262.

  24. Arkivi i Ministrisë së Punëve të Brendshme, Dosje formulare, nr. 3328, faqe 59.

  25. Andi Rëmbeci, Botime të mbishkrimeve kishtare në Shqipëri, Kërkim, Tiranë, 2010, faqe 136.

  26. Andrea Llukani, Kontributi i Theofan Popës për muzeologjinë shqiptare, Le Radici, Anno 16, n. 3, Settembre 2018, pagina 16.

  27. Kisha “Burimi Jetëdhënës” është ndërtuar në vitin 1707. Këtë fakt e vërteton mbishkrimi: “Ky tempull i Burimit Jetëdhënës u ndërtua në vitin

  28. shpëtimtar 1707, në kohën kur ishte peshkop i gjithhirshmi mitropolit i Korçës dhe i Selasforit Joasafi, në kohën e kujdestarisë së ktitorëve të

  29. saj, Markut, Haxhi Kostës dhe Siamit. Piktorët Kostandini dhe Athanasi e kanë pikturuar atë në vitin 1120”. Sipas Kodikut të Mitropolisë së Korçës

  30. dhe Selasforit, ikonostasi i kishës “Burimi Jetëdhënës” është gdhendur nga Dhimitër Koleci në vitin 1756.

  31. Nga ikonat e mëdha të ikonostasit mund të përmendim: Krishti Pandokrator, Shën Mëria me Krishtin, Joan Pagëzori, Mbledhja e

  32. Kryeengjëjve etj. Ndër ikonat e brezit të sipërm të ikonostasit përmendim: Kryqëzimi i Krishtit, Darka Mistike, Mesipendikostia, E diela e Thomait,

  33. Shestja, Shërimi i ulokut, Lindja e Shën Mërisë, E diela e gjithë shenjtorëve, Shën Mëria me skena, Sinodi I Ekumenik etj. Kristofor Naslazi, Kontributi i Theofan Popës shprehur nëpërmjet ikonave që ndodhen në Muzeun Kombëtar të Artit Mesjetar, Tempulli, Nr. 3, Korçë, 2001, faqe 88; K. Balli, L. Gliozheni, Theofan Popa dhe disa gjetje e konfirmime të reja për pikturën e vëllezërve Kostandin dhe Athanas Zografi nën dritën e veprës së tij shkencore, 2000 vjet art e kulturë kishtare në Shqipëri, Tiranë, 2002, faqe 292.

  34. Nga ikonat e Onufrit mund të përmendim: Krishti Pandokrator, Shën Mitri, Dyert e Bukura, Shën Konstandini dhe Elena, ikonat e kishës

  35. Evangjelistria në Berat: Kryqëzimi i Krishtit, Zbritja në Ferr, Lindja e Krishtit, Ngjallja e Llazarit, Shpërfytyrimi, Pagëzimi, Hyrja e Shën Mërisë në Tempull etj. Nga ikonat e Nikollës mund të veçojmë Shën Mëria, Shën Mitri etj. Ndër ikonat që ka pikturuar Onufër Qiprioti dhe që janë të

  36. ekspozuara në muze mund të përmendim Krishti Pandokrator dhe Joan Pagëzori. Kristofor Naslazi, Kontributi i Theofan Popës shprehur

  37. nëpërmjet ikonave që ndodhen në Muzeun Kombëtar të Artit Mesjetar, Tempulli, Nr. 3, Korçë, 2001, faqe 87.

  38. Nga ikonat e Shpatarakut mund të veçojmë: Darka mistike, Kryqëzimi i Krishtit, Krishti Pandokrator, Zbritja në ferr, Shën Mëhilli, Lindja e

  39. Shën Mërisë, Lindja e Krishtit, Ngjallja e Llazarit etj. Kristofor Naslazi, Kontributi i Theofan Popës shprehur nëpërmjet ikonave që ndodhen në

  40. Muzeun Kombëtar të Artit Mesjetar, Tempulli, Nr. 3, Korçë, 2001, faqe 88.

  41. Në muze janë rreth 20 ikona të realizuara nga vëllezërit Çetiri, nga të cilat mund të përmendim: Krishti Kryehierark, Shën Mëria me Krishtin,

  42. Shën Gjergji me skena etj. Kristofor Naslazi, Kontributi i Theofan Popës shprehur nëpërmjet ikonave që ndodhen në Muzeun Kombëtar të Artit

  43. Mesjetar, Tempulli, Nr. 3, Korçë, 2001, faqe 89.

  44. Nga ikonat e Mihal e Dhimitër Anagnostit, që janë të ekspozuara në muze, mund të përmendim: Krishti Pandokrator, Shën Mëria me Krishtin,

  45. Shërimi i ulokut, Darka mistike, Mesipendikostia, Zbritja në ferr, Shën Joani në kryq, Mandili i Shenjtë etj. Kristofor Naslazi, Kontributi i Theofan

  46. Popës shprehur nëpërmjet ikonave që ndodhen në Muzeun Kombëtar të Artit Mesjetar, Tempulli, Nr. 3, Korçë, 2001, faqe 89.

  47. Stilian Adhami, Muzeologjia shqiptare, Gervis, Tiranë, 2001, faqe 49-50.

  48. Kristofor Naslazi, Kontributi i Theofan Popës shprehur nëpërmjet ikonave që ndodhen në Muzeun Kombëtar të Artit Mesjetar, Tempulli, Nr. 3, Korçë 2001, faqe 86.

  49. Disa nga restauratorët janë: Kristofor Naslazi, Koço Ristani, Tatjana Caca, Kristaq Balli, Genti Proko, Genti Postoli etj. Qendra e Restaurimit

  50. dhe e Studimit të Ikonave synon të formojë restauratorët e ardhshëm në fushën e ikonografisë. Nga aktivitetet më të rëndësishme të kësaj qendre është bashkëpunimi me Muzeun Bizantin të Selanikut, ku u restauruan rreth 88 ikona dhe u botua manuali i restaurimit të ikonave.

  51. Andrea Llukani, Kontributi i Theofan Popës për muzeologjinë shqiptare, Le Radici, Anno 16, n. 3, Settembre 2018, pagina 16.

  52. Kisha “Fjetja e Shën Mërisë” gjendet në kalanë e Beratit. Ajo ka qenë katedralja e Beratit. Pranë saj gjendej ndërtesa e mitropolisë. Kisha

  53. përbëhet nga naosi, narteksi dhe hajati. Naosi është i tipit bazilikal me dy kupola dhe ka përmasat 20x10,9 metra. Mendohet se kisha është rindërtuar në rrënojat e një kishe të vjetër në vitin 1797. Këtë e vërteton mbishkrimi i gdhendur mbi gurin portal të kishës: “Viti 1797, muaji mars 9. U përtëri ky tempull i hirshëm i Fjetjes së Hyjlindëses me kontributin e të gjithëhirëshmit dhe të gjithditurit të Beratit, Zotit Joasaf dhe me mendimin e klerikëve, të arkondëve dhe të gjithë të krishterëve të tjerë dhe të ktitorëve të tij (tempullit), për kujtimin e tyre. Nëse je mik, hyr duke u gëzuar; nëse je armik dhe i keq dhe plot me të këqija, ik larg nga kjo portë”. Theofan Popa, Mbishkrime të kishave në Shqipëri, Tiranë, 1998, nr. 171, faqe 113.

  54. Stilian Adhami, Muzeologjia shqiptare, Gervis, Tiranë, 2001, faqe 117-118; Leon Çika, Ylli Drishti, The Icons of Berat, Mali Pleshti, Tiranë, 2003.

  55. Ikonat kryesore të ikonostasit janë: “Krishti Pandokrator”, “Shën Mëria”, “Joan Pagëzori” dhe “Fjetja e Hyjlindëses”. Brezi i sipërm ka ikonat e

  56. festave. Tematika e ikonave të tjera është nga Dhiata e Re: “Rrethprerja e Krishtit”, “Burimi Jetëdhënës”, “Mos më prek”, “Pagëzimi i Krishtit”,

  57. “Shërimi i të verbrit” etj. Në Dyert e bukura të ikonostasit janë të gdhendur dy dragoj. Në kulmin e derës gjendet një shqiponjë me kurorë sipër

  58. krerëve. Në derën veriore është pikturuar “Kryeengjëlli Mikael”. Në derën jugore është “Kryeengjëlli Gabriel”. Sipas dr. Gazmend Mukës, ikonat

  59. janë pikturuar prej pesë autorëve të ateliesë Çetiri, nën derejtimin e Joan Çetirit. Gjergj Prend Çetiri ka pikturuar ikonat “Lindja e Krishtit” dhe

  60. “Shpërfytyrimi”. Joan Çetiri ka pikturuar nëntë ikona: “Mos më prek”, “Shërimi i ulokut”, “Gruaja samaritane”, “E diela e të verbrit”, “Burimi

  61. jetëdhënës”, “Hyrja në Jerusalem”, “Rrethprerja”, “Vajtimi i mbivarrshëm” dhe “Pagëzimi i Krishtit”. Ndërsa firmën e Nikolla Gjergj Çetirit e mbajnë 14 ikona: “Lindja e Shën Mërisë”, “Fjetja e Shën Mërisë”, “Lindja e Pagëzorit”, “Mbledhja e apostujve” etj. Naum Çetiri ka pikturuar

  62. tri ikona: “Hyrja e Hyjlindësës në tempull”, “Pesëdhjetorja” dhe një ikonë tjetër. Gjergj Nikollë Çetiri është autori i katër ikonave: “Ngjallja e

  63. Llazarit”, “Prekja e Thomait”, “Shestja” dhe “Gjysëmpendikostia”. Gazmend Muka, Disa konsiderata për kontributin e Çetirëve në ikonat e katedrales “Fjetja e Shën Mërisë” në Berat, Monumentet, 2/1990 (40), faqe 71-75.

  64. Theofan Popa, Mbishkrime të kishave në Shqipëri, Tiranë, 1998, nr. 226, faqe 130.

  65. Mbi antimisin është stampuar mbishkrimi: “U shenjtërua nga Patriku i shumëlumtur dhe i shumëditur i qytetit të shenjtë të Jerusalemit dhe gjithë Palestinës, Zotit Partheni dhe i është dhuruar varrit të gjithëshenjtë dhe jetëdhënës në kohën e shumëlumturit Zotit Joasaf, me kujdesin dhe shpenzimet e gjithëoshënar Zotit Neofit prej Voskopojës, stampuar në këtë qytet prej murgut atë Damaskinoit nga Trika”. Theofan Popa,

  66. Mbishkrime të kishave në Shqipëri, Tiranë 1998, nr. 279, faqe 146-147; Marita Beci, Disa vrojtime dhe sugjerime mbi gjendjen dhe problemet e

  67. ruajtjes së objekteve të restauruar në muzeun “Onufri”, Monumentet, 2/ 1990 (40), faqe 109.

  68. ”Ky ungjill hyjnor u punua në kohën e Andreut dhe të Janit, bijve të priftit dhe në kohën e Nikollë Anastasit dhe të Kostandinit, bijve të Janit, me kontributin e tyre. Dhe u dhurua në tempullin e gjithnderuar të Fjetjes së Shën Mërisë, 1729 mars 30. Me dorën e Filip Athanasit, voskopojarit”. Theofan Popa, Mbishkrime të kishave në Shqipëri, Tiranë 1998, nr. 109, faqe 94.

  69. ”Potiri është i Mitropolisë së Beratit, punuar në kohën e papa Andresë, nga argjendari Gjergj Episkioti-1757". Theofan Popa, Mbishkrime të

  70. kishave në Shqipëri, Tiranë 1998, nr. 130, faqe 101.

  71. ”Ky skeptër (shkop peshkopal) është i shenjtit të Beratit, zotit Metodit, nga katundi Bubullimë dhe është 90 derhem, në vitin 1745, nga dora e

  72. Janko Voskopojarit”. Theofan Popa, Mbishkrime të kishave në Shqipëri, Tiranë 1998, nr. 123, faqe 99-100.

  73. Argjendari, Stergji Dhimitër Goga 1860, qershor 21. Theofan Popa, Mbishkrime të kishave në Shqipëri, Tiranë 1998, nr. 239, faqe 134.

  74. U përtërinë dy eksapterat e Fjetjes së Shën Mërisë kujdestar është Mit Zhapa 1860, qershor 21. Theofan Popa, Mbishkrime të kishave në

  75. Shqipëri, Tiranë 1998, nr. 240, faqe 134-135.

  76. Kostas Nihoritis, Tradita e kultit të shtatë shenjtorëve, 2000 vjet art dhe kulturë kishtare në Shqipëri, Tiranë 2003, faqe 87-90.

  77. Theofan Popa, Mbishkrime të kishave në Shqipëri, Tiranë 1998, nr. 265, faqe 141.

  78. Dita Ndërkombëtare e Muzeve. Muzeu “Onufri” me pavijon të ri në

  79. -vjetorin e hapjes, Integrimi, 19 maj 2026, faqe 15.

  80. Andrea Llukani, Kontributi i Theofan Popës për muzeologjinë shqiptare, Le Radici, Anno 16, n. 3, Settembre 2018, pagina 16.

  81. Andrea Llukani, Kontributi i teologut Theofan Popa në shpëtimin e mbishkrimeve dhe objekteve liturgjike kishtare, Le Radici, Anno 15, n. 5,

  82. Dicembre 2017, pagina 8.

  83. Ylli Drishti, Ikona. Koleksioni i Muzeut Historik Kombëtar Shek. XIVXIX, Mali Pleshti, Tiranë 2017; Ylli Drishti, Icons. Collection of the

  84. National History Muzeum, Tirana, Albania 14th-19th centuries, Mali Pleshti, Tirana 2017.

  85. Dorian Koçi, Andrea Llukani, Pavijoni i ikonave pasbizantine në Muzeun Historik Kombëtar, (dorëshkrim i pabotuar), Tiranë, 2018, faqe 148-159.

  86. Në pavijonin e ikonave pasbizantine në Muzeun Historik Kombëtar është ekspozuar një ikonë e Onufrit: “Hyrja e Shën Mërisë në tempull”.

  87. Në pavijonin e ikonave janë ekspozuar shtatë ikona të Onufër Qipriotit: “Krishti Pandokrator”, “Fjetja e Shën Mërisë”, “Deisis”, “Pagëzimi në

  88. lumin Jordan” etj.

  89. Në pavijon janë dy ikona: “Hyrja e Shën Mërisë në Tempull” dhe “Shpërfytyrimi”.

  90. Në pavijon gjendet ikona “Kryqëzimi i Krishtit”.

  91. Në pavijon janë ekspozuar ikonat: “Krishti Pandokrator”, “Shën Mëria me Krishtin”, “Apostujt Pjetër dhe Pavël”, “Ngritja e kryqit” dhe

  92. “Mbledhja e apostujve”.

  93. Në pavijon gjenden tri ikona të punuara nga Joan Athanasi: “Shën Mëria me Krishtin”, “Hyrja në Jerusalem” dhe “Fjetja e Hyjlindëses”.

  94. Në pavijon janë disa ikona të tyre: “Mbledhja e kryeengjëjve”, “Profeti Ilia me qerre” dhe “Shën Nikolla”.

  95. Në pavijon janë ekspozuar tri ikona të pikturuara nga vëllezërit Çetiri: “Shën Dhimitri me skena”, “Shën Gjergji” dhe “Profeti Ilia me qerre”.

  96. Në pavijon janë ekspozuar ikona të mjaft piktorëve anonimë të shek. XVII-XVIII.

  97. Në pavijonin e ikonave të Muzeut Historik Kombëtar gjenden disa ikona të pikturuara nga Mihal Anagnosti si edhe Dyert Mbretërore të

  98. kishës së Shën Mërisë në Elbasan. Tematika e ikonave është e ndryshme: 1-Kemi ikona shenjtorësh: “Tre Jerarkët”, “Shën Julita dhe Shën Marena”, “Ungjillorët Mateu, Marku e Luka”, “Shën Harallambi dhe Shën Trifoni”, “Shën Athanasi i Madh, Kirili i Aleksandrisë dhe Eftimi i Madh”, “Shën Gjergji”, “Ikona e gjithë shenjtorëve” etj. 2-Skena nga jeta e Krishtit: “Rrethprerja e Krishtit”, “Hyrja në Jeruzalem”, “E diela e të verbërit” etj. Ikonat e Mihal Anagnostit e kanë prejardhjen nga kisha e Shën Mërisë në Elbasan. Mbi ikonën e madhe e Krishtit është shkruar “Me dorën e Mihal Anagnostit nga Samarina”. Andrea Llukani, Ikonat e Mihal Anagnostit në Muzeun Historik Kombëtar, Studime Muzeologjike nr. 5, Tiranë 2015, faqe 53-55; Andrea Llukani, Mihal Anagnosti, piktori i fundit i artit pasbizantin në Shqipëri, Le Radici, Anno 13, n.3, Novembre 2015, pagina 23.

  99. Arkivi i Ministrisë së Punëve të Brendshme, Dosje formulare, Nr. 3328, faqe 109.

  100. Pirro Thomo, Konseguent deri në fund në bindjet e tij, Ngjallja, prill 2002, faqe 3.

  101. Andrea Llukani, Dosja e Teologut Theofan Popa, Global Challenge, Revistë Shkencore Periodike, Botim i Akademisë Diplomatike Shqiptare,

  102. Volumi VI, Numri 2, Tiranë, Maj 2017, faqe 95.

  103. Arkivi i Ministrisë së Punëve të Brendshme, Dosje formulare, Nr. 3328, faqe 123; 124; 125.

  104. Arkivi i Ministrisë së Punëve të Brendshme, Dosje formulare, Nr. 3328, faqe 130-131.

  105. Arkivi i Ministrisë së Punëve të Brendshme, Dosje formulare, Nr. 3328, faqe 132.

  106. Arkivi i Ministrisë së Punëve të Brendshme, Dosje formulare, Nr. 3328, faqe 134.

Downloads

Published

2026-06-27

How to Cite

Llukani, A. (2026). Ndihmesa e Theofan Popës për muzeologjinë shqiptare. Dritëhije, (1), 66–87. Retrieved from https://albanica.al/dritehije/article/view/3865

Numër

No. 1 (2018): Dritëhije

Section

Artikuj