Përpjekjet e Ismail Qemalit për ndryshime politike pas kongresit të parë xhonturk

Autorët

  • Gentrit Smakaj

Abstract

Kongresi i Parë xhonturk u mbajt në Paris më 4-9 shkurt 1902. Ky kongres përbënte një pikë kthese kritike në marrëdhëniet e shqiptarëve me Perandorinë Osmane. Refuzimi i vazhdueshëm i kërkesave të shqiptarëve për autonomi gjatë sundimit të Sulltan Abdyl Hamitit II bëri që ata t’i drejtoheshin lëvizjes xhonturke. Në kongresin xhonturk u parashtruan dy pikëpamje të rëndësishme. Pikëpamja e parë u hodh nga Ismail Qemali. Sipas tij, revolucioni nuk mund të bëhej vetëm me propagandë dhe botime, ndaj duhej siguruar që në veprimtaritë revolucionare të merrnin pjesë edhe forcat ushtarake. Ndërsa pikëpamja tjetër ishte se reformat duhet të bëheshin në vend duke kërkuar ndërhyrjen e shteteve evropiane. Në përputhje me vendimin e Kongresit të vitit 1902, grupi i “decentralizimit”, ku bënte pjesë edhe Ismail Qemali, u përpoqën t’i përdornin ushtarët osmanë për të arritur konstitucionalizmin. Marshall Rexhep Pashë Mati, komandanti i forcave osmane në Tripoli, filloi operacionin në përputhje me planin e përcaktuar më parë. Ndërsa dërgoi disa nga ushtarët nën komandën e tij në Selanik, ai kërkoi mbështetje edhe nga aleatët e tij, shqiptarët. Gjatë kësaj faze I. Qemali u takua me figura të rëndësishme britanike, greke dhe me Khedivin egjiptian dhe kërkoi mbështetjen e tyre në këtë proces. Britanikët ishin në dijeni të planit sekret dhe u premtuan revolucionarëve se do të fillonin një operacion detar për të mbuluar kalimin e Rexhep Pashës.

Keywords:

Xhonturqit, Komiteti i Bashkimit dhe Përparimit, shqiptarët, Ismail Qemali, përpjekjet për grusht shteti

Downloads

Download data is not yet available.

References

  1. Burimet Arkivore

  2. Arkivi Qendror Shtetëror i Republikës së Shqipërisë (AQSH)

  3. AQSH, F. 19, D. 32/4.

  4. AQSH, F. 19, D. 32/3.

  5. AQSH, F. 19, D. 32/2.

  6. AQSH, F. 19, D. 32/2.

  7. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivi Başkanlığı, Osmanlı Arşivi (BOA)

  8. BOA, Dâhiliye Nezareti Mektubî Kalemi Belgeleri (DH. MKT), 1001/43.

  9. BOA, Dâhiliye Nezareti Mektubî Kalemi Belgeleri (DH. MKT), 505/60.

  10. BOA, Yıldız Parakende Evrakı Adliye ve Mezâhib Nezâreti Maruzâtı (Y.PRK.AZN), 22/3.

  11. BOA, Hariciye Nezâreti Sefaret Belgeleri (HR.SFR.1), 123/50.

  12. BOA, Hariciye Nezareti Siyasî Kısmı Belgeleri (HR.SYS), 1806/63/87/2/7.

  13. BOA, Dâhiliye Nezareti Şifre Kalemi Belgeleri (DH. ŞFR), 404/64.

  14. BOA, Dâhiliye Nezareti Şifre Kalemi Belgeleri (DH. ŞFR), 405/03.

  15. BOA, Yıldız Esas Evrakı (Y.E.E), 56/2.

  16. BOA, Yıldız Esas Evrakı (Y.E.E), 56/4.

  17. Gazetat

  18. Sabah, 24 Mayıs 1912, “Arnavutluk Ahvali”.

  19. Literatura Historiografike

  20. Ahmad, Feroz, İttihat ve Terakki 1908-1914, çeviren Nuran Yavuz, İstanbul, Kaynak Yayınları, 2016.

  21. Akşin, Sina, Jön Türkler ve İttihat ve Terakki, Ankara, İmge Kitabevi, 2014.

  22. Ali Haydar Midhat, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Hatıralarım 1872-1946, İstanbul, Bengi Kitap Yayın, 2008.

  23. Bayar, Celal, Ben de Yazdım, Cilt III, İstanbul, Baha Matbaası, 1966.

  24. Birecikli, İhsan Burak, “Avlonyalı İsmail Kemal Bey’in Siyasi Faaliyetleri (1870-1908)”, Akademik Bakış, 3/5, 2009.

  25. Clayer, Nathalie, “Të rimendosh nacionalizmat ballkanike: Rasti i figurës së Ismail bej Qemalit dhe i nacionalizmit shqiptar”, Përpjekja, Viti XX, Nr. 30-31, Tiranë, 2013.

  26. Çelik, Bilgin, İttihatçılar ve Arnavutlar, İstanbul, Büke Kitapları, 2004.

  27. Gaçe, Bardhosh, Ata që shpallën Pavarësinë Kombëtare, Tiranë, Botimet Toena, 2012.

  28. Georgeon, François, Sultan Abdülhamid, Çevirmen Ali Berktay, İstanbul, Homer Yayınları, 2006.

  29. Hanioğlu, Mehmet Şükrü, Bir Siyasal Örgüt Olarak Osmanlı İttihad ve Terakki Cemiyeti ve Jön Türklük (1889-1902), İstanbul, İletişim Yayınları, 1985.

  30. Hanioğlu, M. Şükrü, “Osmanlıcılık”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, İstanbul, TDV Yayınları, 1985.

  31. Hanioğlu, M. Şükrü, Preparation for a Revolution: The Young Turks, 1902–1908, Oxford–New York, Oxford University Press, 2001.

  32. İsmail Kemal Bey Hatıratı, ed. S. Story, çev. A. İslamoğulları – R. Hoxha, İstanbul, Tarih Vakfı Yayınları, 2009.

  33. Kırmızı, Abdulhamit, “Imperial subjects with dual loyalties: The Vlora family between empire and nation”, në Ismail Qemal Vlora dhe Elita Politike Shqiptare në Procesin e Shtetndërtimit, përg. Ledia Dushku, Tiranë, Akademia e Studimeve Albanologjike – Instituti i Historisë, 2021.

  34. Kuran, Ahmet Bedevi, İnkılap Tarihimiz ve Jön Türkler, İstanbul, Kaynak Yayınları, 2000.

  35. Kutay, Cemal, Prens Sabahaddin Bey, Sultan II. Abdülhamit, İttihad ve Terakki, İstanbul, Tarih Yayınları Müessesesi, 1964.

  36. Kocabaş, Süleyman, Kendi İtiraflarıyla Jön Türkler Nerede Yanıldı! Hayaller… Komplolar… Kayıplar 1890-1918, İstanbul, Vatan Yayınları, 1991.

  37. Koloğlu, Orhan, Abdülhamit Gerçeği, İstanbul, Pozitif Yayınevi, 2021.

  38. Lushaku, Hilë, Qeveria e Përkohshme e Vlorës (4 Dhjetor 1912 – 22 Janar 1914). Jetëshkrimet e Ministrave, Tiranë, Urtësia Bektashiane, 2013.

  39. Smakaj, Gentrit, “Birinci Jön Türk Kongresi ve Arnavutlar (Paris 4-9 Şubat 1902)”, Cedrus XI, 2023, 445-459.

  40. Luarasi, Skënder, Ismail Qemali, Prishtinë, Rilindja, 1971.

  41. Mezani, Rezart, İttihat ve Terakki, Arnavutlar ve Arnavutluk, Tezë Masteri, Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir, 2003.

  42. Sancaktar, Fatih Mehmet, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Anayasa, Seçim ve Meclis Tecrübesi (1876–1923), İstanbul, Ötüken Neşriyat, 2021.

  43. Sönmez, Banu İşlet, II. Meşrutiyette Arnavut Muhalefeti, İstanbul, Yapı Kredi Yayınları, 2007.

  44. Prifti, Kristaq, Doktor İbrahim Temo: Jeta dhe Vepra 1865-1945, Prishtinë, Enti i Teksteve dhe i Mjeteve Mësimore, 1996.

  45. Prifti, Kristaq, “Kontributi i Shqiptarëve në Lëvizjen e Turqve të Rinj (1889-1908)”, Gjurmime Albanologjike, Seria e shkencave historike 31-32, Prishtinë, 2001-2002, botuar 2003.

  46. Ramsaur, Ernest E., Jön Türkler 1908 İhtilalinin Doğuşu, përkth. Muhsin Önal Mengüşoğlu, İstanbul, Pınar Yayınları, 2011.

  47. Vllamasi, Sejfi, Ballafaqime Politike në Shqipëri (1897-1942), përgatitja për botim Marenglen Verli, Tiranë, Shtëpia Botuese “Vllamasi”, 2012.

  48. Yiner, Abdulnasır, Müşir Recep Paşa, Askeri ve Siyasi Hayatı (1842-1908), İstanbul, İdeal, 2017.

  49. Tokay, Gül, Makedonya Sorunu, İstanbul, Afa Yayınları, 1995.

  50. Tunaya, Tarık Zafer, Türkiye’de Siyasi Partiler (1859-1952), İstanbul, Doğan Kardeş Basımevi, 1952.

  51. Tutengil, Cavit Orhan, Prens Sabahaddin, İstanbul, İstanbul Matbaası, 1954.

Downloads

Published

2024-12-01

How to Cite

Smakaj, G. (2024). Përpjekjet e Ismail Qemalit për ndryshime politike pas kongresit të parë xhonturk. Gjurmime Albanologjike, (54), 155–175. Retrieved from https://albanica.al/gjurmealbanlogjike/article/view/7442

Numër

No. 54 (2024): Gjurmime Albanologjike - Seria e shkencave historike

Section

Punime Studimore

License

Copyright (c) 2024 Instittuti Albanologjk I Kosovës