Brda, apo Bardha?

Autorët

  • Pëllumb Xhufi

DOI:

https://doi.org/10.62609/ks.vi46.4191

Abstract

Në shek. XVIII, kur filloi të marrë formë, Principata e Malit të Zi (Crnagora-Montenegro), me qendër Cetinjën, përfshinte pak a shumë territorin e brendshëm kodrinor e malor të pesë nahijeve: Cermnica, Rijeka nahija, Katunska nahija, Ljeshanska nahija dhe Pjeshivaçka nahija. Nga ai moment, historia e principatës është një histori zgjerimi të vazhdueshëm në të gjithë krahët.

Downloads

Download data is not yet available.

References

  1. Sir J. Gardner Wilkinson, Dalmatien und Montenegro, mit einem Ausfluge nach der Herzegowina, I. Band, Leipzig: Verlag von Gustav Mayer, 1849, f. 233; Hilarion Ruvarac, Montenegrina. Priloshci istoriji crne gore, bot. dytë, Zemun: Jovan Pulo, 1899, f. 63; Kurt Hassert, Beiträge zur physischen Geographie von Montenegro, Gotha: Justus Perthes, 1895, f. 51-53; Elizabeth Roberts, Realm of the Black Mountain. A History of Montenegro, London, Hurst&Company, 2007, f. 12.

  2. Elizabeth Roberts, Realm of the Black Mountain. A History of Montenegro, f. 3.

  3. Oliver Jens Schmitt, Arbëria Venedike, 1392-1479, Tiranë: botimet K&B, 2007, f. 19-20.

  4. Bernhard Schwarz, Montenegro. Schilderung einer Reise durch das Innere,Leipzig: Paul Frohberg, 1883, f. 437; Kurt Hassert, Beiträge zur physischen Geographie von Montenegro, Gotha: Justus Perthes, 1895, f. 52.

  5. “le quatro popolationi de Piperi, Brattonesi, Bielopaulovicchi e Cucchi”, shih: Biblioteca Civica (ex Comunale) di Fermo, Mss. It., C. B. XXX nr. 45: “Relatione Universale dell’origine e successe della missione Apostolica de Frati Minori Osservanti Riformati del Serafico S. Francesco nel Regno d’Albania. Da diverse relationi d’alcuni Padri Missionari di dette missioni raccolta, ordinata et aumentata dal P. Giacinto Sospello, anno 1652, fol.

  6. Duhet patur parasysh, se territori i zënë nga katër fiset në fjalë, pësoi në kohë tkurrje e zgjerime nëpërmjet bashkimit të fiseve të veçanta, apo shkëputjes së tyre nga bashkësia (confederatio) e maleve të asaj ane. Kështu, në mars të vitit 1688, aty përmenden jo 4, por

  7. fise: Kuçët, Kelmendët, Hotët, Grudët, Vasoeviqët, Bratoneshët, Piprët e Palabardhët (Bjelopavliqët). Nga ana tjetër, nuk mungojnë rastet kur nga një fis i caktuar shkëputet njëra degë e tij, duke formuar një fis të ri të mëvetshëm. Ky është rasti i fisit Vasoe (Vasojeviq). Defteri i Sanxhakut të Shkodrës (1485), na mëson se atë kohë fshati Vasojeviq ishte pjesë përbërëse e bashkësisë së Piprëve (S. Pulaha, Defteri i regjistrimit të Sanxhakut të Shkodrës i vitit 1485, Tiranë: Akademia e Shkencave, 1974, f. 371). Por në fund të shek. XVI, fisi Vasojeviç u shkëput nga Piprët duke krijuar një njësi më vete. Kështu, në 31 mars të vitit 1688, siç u tha më sipër, emri i tyre shfaqet bashkë me fiset e Kuçëve, Kelmendëve, Hotëve, Grudëve, Bratoneshëve, Pipërve e Palabardhëve (Bjelopavliqëve) si pjesë e lidhjes së popujve “të maleve të Shqipërisë”. Shih: ASVe, Provveditori da Terra e da Mar e altre cariche, b. 360: raport i Antonio Bernardo, Proveditor i Përgjithshëm për Dalmacinë e Shqipërinë, Zara, 31 mars 1688; Giuseppe Modrić, La Dalmazia Romana. Note e ricordi di viaggio, Roma: L. Roux, 1892, f. 316; Kurt Hassert, Beiträge zur physischen Geographie von Montenegro, Gotha: Justus Perthes, 1895, f. 51-53; Slaven Bertoša, “Nastanjenici i

  8. prolaznici dubrovačke Republike, Boke Kotorske i Mletačke Albanije u Puli (17.-19. sotjeće”, Anali Dubrovnik 41 (2003), f. 165-166; Gordana Gorunović, “Mihajlo Lalić and Serbian Ethnology: Ethnography and Mimesis of Patriarchal Society in Montenegrin Highlands”, in: Etnoantropološki Problemi, seri e re, viti XII, fl. 4 (2017), f. 1212; J. Gardner Wilkinson, Dalmatien und Montenegro, mit einem Ausfluge nach der Herzegowina, f. 233, 239.

  9. Johann Georg von Hahn, Albanesische Studien, Jena: Friedrich Mauke Verlag, 1854, f. 114; J. Gardner Wilkinson, Dalmatien und Montenegro, mit einem Ausfluge nach der Herzegowina, f. 233.

  10. J. Gardner Wilkinson, Dalmatien und Montenegro, f. 233; K. Hassert, Beiträge zur physischen Geographie von Montenegro, f. 66; William Miller, The Ottoman Empire and its successors, 1801-1913, Cambridge, University Press, 1913, f. 142, 143; Naučno delo, Posebna izdanja, Vol. 4-8, Beograd: Etnografski Institut. Srpska akademija nauka i umetnosti, 1952, f. 101 (“Када, за владе Петра I, црногорсксу држави приступе

  11. Белопавличи, па после и остала Брда, онда je, званично, „Црна Гора и Брда").

  12. Radmila Petrović, Zakonik Petra I, vladike crnogorskog. Istorisko-prava rasprava, separat nga: Zapisi, knj. IV, 1929, f. 15. M. Pantić ka vënë re, që krerët malazezë, pikërisht duke i quajtur “vëllezër” banorët e Brdës, nënvizojnë dallimin që ekzistonte atë kohë mes tyre. Në fakt, integrimi i këtyre popullsive në kontekstin shtetëror të Malit të Zi nuk rezultoi si një proces i lehtë. Ai u shoqërua me konflikte e përplasje të tyre me autoritetin e shtetit malazez, ku përbërja e ndryshme etniko-fetare luajti një rol të rëndësishëm. Për t’u përmendur është e ashtuquajtura “Nata malazeze e Shën Bartolomeut”, 28 dhjetor 1702, kur mbi popullsinë muslimane të Crnagorës u krye një plojë e padëgjuar e urdhëruar nga Vladika i Madh, Danilo Njegush. Po ashtu, vetëm disa vjet pas bashkimit të tyre me Malin e Zi, më 1843, fisi i Kuçëve ngriti krye pas heqjes së privilegjeve e vendosjes së taksave nga pushteti malazez. Shih: Miroslav Pantić, Književnost na Crne Gore i Boke Kotorske od XVI do XVIII veka, Beograd: Srpska književna zadruga, 1990, f. 28-29; J. Gardner Wilkinson, Dalmatien und Montenegro, mit einem Ausfluge nach der Herzegowina, f. 233-234; Bernhard Schwarz, Montenegro. Schilderung einer Reise durch das Innere, Leipzig:

  13. Paul Frohberg, 1883, f. 436.

  14. Jovan Tomić, Crna Gora za morejskog rata (1684-1699), Beograd, 1907, f. 159-160; Gligor Stanojeviç, “Pokret Brdskih i Albanskih plemena uoči Kandiskog rata”, në: Istorijski Zapisi, god XIII, knj. 17, nr. 3, 1960, f. 513-516; Po ai, “Crnogorska i Brdska plemena u vrijeme austrijsko-ruskog rata protiv turske (1735-1739)”, Istorijski Zapisi, XIX/3-4 (1962), f. 377-398; Jovan Erdeljanovic, Stara Crna Gora. Etnicka proslost i

  15. formiranje crnogorskih plemena, Beograd: Sllovo Ljube, 1978, f. 81, 363, 484; Rajko Veselinović, “O rezultatima polemike o metodu dokumentacije i o etničkim postulatima jedne odbrane radi odbrane”, Istoriski Glasnik 3-4 (1960), f. 117, 123, 124; Miroslav Pantić, Književnost na tlu Crne Gore i Boke Kotorske od XVI do XVIII veka, Beograd: Srpska književna zadruga, 1990, f. 66; Branislav Đurđev, Postanak i razvitak Brdskih, Crnogorskih i Hercegovačkih plemena, Odabrani Radovi, Titograd: Crnogorska Akademija Nauka i Umjetnosti, 1984, passim; Goran Sekulović, Trpeljivost-Plata Ljudskosti. O Jovanu Baljeviću, prvom Crnogorcu doktoru filozofije 1728-1769,

  16. Podgorica: Dukljanska Akademija Nauka i Umjetnosti, 2015, f. 14-16; Gordana Gorunović, “Mihajlo Lalić and Serbian Ethnology: Ethnography and Mimesis of Patriarchal Society in Montenegrin Highlands”, in: Etnoantropološki Problemi, seri e re, viti XII, fl. 4 (2017), f. 1212.

  17. J. Gardner Wilkinson, Dalmatien und Montenegro, mit einem Ausfluge nach der Herzegowina, f. 233; Johann Georg von Hahn, Albanesische Studien, f. 187; Constantin Jireček, Die Handelsstrassen und Bergwerke von Serbien und Bosnien während des Mittelalters, Prag: Böhmische Gesellschaft der Wissenschaften, 1879, f. 69; Kurt Hassert, Beiträge zur physischen Geographie von Montenegro, f. 50-51, 66; William Miller, The Ottoman Empire and its successors, 1801-1913, Cambridge, University Press, 1913, f. 142; Elizabeth Roberts, Realm of the Black Mountain. A History of Montenegro, f. 18; Tea Mayhew, Dalmatia between Ottoman and Venetian Rule, Roma: Viella, 2008, f. 89…

  18. Petar Skok, Etimologijski Rječnik Hrvatskoga ili Srpskoga Jezika, knj. I (A-J), Zagreb: Jugoslovenska Akademija Znanosti i Umjetnosti, 1971, f. 204-205; Jovan Erdeljanovic, Stara Crna Gora. Etnicka prošlost i formiranje crnogorskih plemena, Beograd: Sllovo Ljubve, 1978, f. 776 (shih zërin “brdo malo”).

  19. Ami Boué, La Turquie d’Europe, tome I, Paris: Arthus Bertrand, 1840, f. 8, 12, 13; Kurt Hassert, Beiträge zur physischen Geographie von Montenegro, f. 64; Constantin Jireček, Die Handelsstrassen und Bergwerke von Serbien und Bosnien während des Mittelalters, Prag: Böhmische Gesellschaft der Wissenschaften, 1879, f. 69; Jovan Erdeljanovic, Kuči, Bratonoziči, Piperi. Etnoloska Studija, Beograd: Sllovo Ljubve, 1981, f. 7, 10.

  20. ASVe, Senato, Rettori et altre cariche: Dalmazia, filza 8: 13 tetor 1609; Po aty, filza 9: 22 prill 1610.

  21. ASVe, Senato, Rettori et altre cariche: Dalmazia, f. 9 (1610): Kotor, 7 shkurt 1611.

  22. ASVe, Prov. Terra Mar, b. 360: raport i Antonio Bernardit, Proveditor i Përgjithshëm i Dalmacisë dhe i Shqipërisë, Zara, 31 mars 1688.

  23. “I popoli Cuzzi, Clementi et altri dei Monti d’Albania”, “Piperi, Bretonozi, et altri monti d’Albania”, “Capi de Popoli de Monti dell’Albania”, “gente racolta da Monti, tra quali v’entrano Piperi, Cuzzi e Trabonesich”, “tutti li Capi delle Montagne d’Albania”. Shih: ASVe, Senato, Dispacci: Provveditori da Terra e da Mar e altre cariche, b. 529: Split, 18 maj 1689; po aty, Cattaro, 11 maj 1689; po aty, Split, 5 qershor 1689; po aty, Cattaro, 1 tetor 1689; po aty, Split, 10 tetor 1689; po aty, 17 dhjetor 1689; ASV, Senato, Dispacci: Provveditori da terra e da mar e altre cariche, b. 530 (1689-1690): Mirditë, 15 maj 1690.

  24. “Riserbò la divina providenza à questi gloriosissimi tempi la gratia, e con nostra centuplicata non solo con successivi trionfi estese il suo dominio sopra Biella e Ledenizze villaggi d’antica iurisditione della città di Catharo, ma etiamdio sopra Risano suo territorio, et adiacenze, Castel Novo suo territorio…Noi suoi descendenti stante la dispositione già seguita dalla publica autorità delli territori di Biancha e Lodenizze in benefittio e remunerationi de benemeriti, non supplichiamo altro, che la dichiaratione che queste, cioè Biella e Lodenizze ritornino nell’anticha iurisditione de Catharo”, shih: ASVe, Senato, Dispacci: Provveditori da Terra e da Mar e altre cariche, b. 539: Kotor, 6 qershor 1698.

  25. ASVe, Sen. Mar, f. 39 (marzo-agosto 1568): 30 mars 1568 (villa di Barda territorio di Cattaro); ASV, Senato III (Secreta): Cattaro, f. 6 (1655): 30 prill 1655 (villa di Barda). Marko Jaçov, Spisi Kongregacije za propagandu vere u Rimu o Srbima, 1622-1644, Zbornik za Istoriju, Jezik i Knjizhevnost srpskog naroda, Beograd: Srpska Akademija Nauka i Umetnosti, 1986, nr. 33, f. 49, para datës 29 tetor 1625: (villa di Barda); Po aty, nr. 177, f. 281, Split, 1 shkurt 1637. Megjithatë, jashtë administratës së shtetit venecian e të kurisë papale, ndonjë udhëtar italian preferon ta thërrasë atë fshat në formën Bianca. Shih: Giuseppe de Brodmann, Memorie politico-economiche della citta e territorio di

  26. Trieste della penisola d’Istria, della Dalmazia fu Veneta di Ragusi e dell’Albania ora congiunti all’Austriaco Impero, Venezia dalla Tipografia di Alvisopoli, MDCCCXXI, f.315: “Comune di Cattaro, delli distretti di Lustizza, Cartoli, Zuppa, Dobrota, Ledenizze, Bianca e lo Scoglio delli Stradiotti al Teodo”.

  27. Shih: Regno d’Albania, Rilievi dell’Istituto Geografico Militare, Firenze, 1939.

  28. Constantin Sathas, Documents inédits rélatifs à l’histoire de la Grèce au Moyen Âge, vëll. I, Paris, 1880, f. 16.

  29. Megale Elleniké Egkyklopaideia “Pyrsos”, tomos 17, Athenai: Pyrsos, 1931, f. 512.

  30. Mark Milani, Jeta dhe zakonet e shqiptarëve, Tiranë: Muza, 2003, f. 39, 124; Jovan Erdeljanovic, Kuci, Bratonozici, Piperi. Etnoloska Studija, f. 83, 92.

  31. K. Hassert, Beiträge zur physischen Geographie von Montenegro, f. 54.

  32. Konst. Porphyrogenetus, De Administrando Imperio, ed. G. Moravcsik, përkth. angl. R. Jenkins, Budapest, 1949, f. 153.

  33. Arthur J. Evans, Antiquarian researches in Illyricum, pars I-II, Westminster, 1883, f. 33; M. Tadin, “Les Arbanitai des chroniques byzantines (XI-XII siecles)”, në: Actes du XVe Congrès Internationale des Études Byzanines, vëll. IV: Histoire, Athènes, 1980, f. 315; Jadran Ferluga, “Byzanz und die Bildung der frühesten südslavischen Staaten”, në: Byzantium on the Balkans, Amsterdam: Adolf M. Hakkert, 1976, f. 249; ”Božidar Ferjančić, “Dolazak hrvata i srba na balkansko poluostrovo”, Zbornik Radova Vizantoloski Institut 35 (1996), 136; Martin Eggers, “Das De Administrando Imperio des Kaisers Konstantinos VII Porphyrogenetos unddie historisch-politische Situation Südosteuropas in

  34. und 10. Jahrhundert”, Ostkirchliche Studien 56 (2007) 40, 41. Pasi nënvizon se Porpyrogeneti (shek. X), e përjashton një vendosje të Sllavëve në Diokle, pra jug të Gjirit të Kotorit (Deukaterion), Eggers shton se “banorët e Dioklesë cilësohen prerazi si jo Serbë”, dhe se në kohën e dyndjeve sllave, “në Diokle pati një përqëndrim më të madh se kudo tjetër në bregdetin Adriatik të popullisë së vjetër romane e asaj shqiptare, përkatësisht ilire”.

  35. Po kufizohemi të rreshtojmë vetëm disa prej tyre: Mataguzhë, Bukëmirë, Qafa e Kishës, Lisi i Kishës, Nikmarash, Gropë, Thanë-Thanza, Buzë, Brinjë, Lug, Guri i Cakut, Grop’e Thellë, Sukë-Sukëzë, Drenikë (Ndrenikë), Maja Bogdanit, Rrethi Judhisht (Shkëmbi i Ullirit, sipas Erdeljanoviç, Shkëmbi i Judesë, sipas nesh), Kroni Blinit, Gropa Cukajt, Bregu Ploni, Fushë t’Bubit, Gropë t’Delajt, Qaf’Suka, Kroni Luharit, Grop’e Sharofit, Rudin’e Pleqe, Fush Bardha, Grop’e Bletës, Guri Gjat,Kodra Thanina, Grop’e Ujit, Nde Kishë, Mullini, Kuqishta, Bregu Mollës, Vathnë, Shalza, Maja Kunjit Djegun, Strunga Vojvodës, Shpella Dhine, Maja Kunorë, Shtegu Shkurtën, Pusi Kalit, Grop Kuqa, Dhi Bala,

  36. Bar Kali, Buza Dreca, (Buzë Dreqi, P. Xh.), Gropa Pelës, Shpella, Shullan, Kotec, K’solla, Trollishtë, Drizë, Lulan, Brijeg Pelev (Bregu Pelëve, P. Xh.), Kukë, Buronjë, Kumbulla, Shkalla, Suka. Shih: Jovan Erdeljanovic, Kuci, Bratonozici, Piperi. Etnoloska Studija, botim fototipik, Beograd: Sllovo Ljubve, 1981 (treguesi i emrave).

  37. Jovan Erdeljanovic, Kuci, Bratonozici, Piperi. Etnoloska Studija, botim fototipik, Beograd: Sllovo Ljubve, 1981, f. 4.

  38. Jovan Erdeljanovic, Kuci, Bratonozici, Piperi. Etnoloska Studija, f. 134, 139, 161-162.

  39. Po aty, f. 1, 73.

  40. Gligor Stanojeviç, “Pokret Brdskih i Albanskih plemena yoçi Kandiskog rata”, në: Istorijski Zapisi, god XIII, knj. XVII, nr. 3, 1960, f. 513-514: “Nën fjalët li popoli Albanesi a Barda, nuk mund të kuptohen vetëm Shqiptarët, por edhe një pjesë e fiseve tona të Brdës”.

  41. Gligor Stanojević, “Pokret Brdskih i Albanskih plemena yoçi Kandiskog rata”, në: Istorijski Zapisi, god XIII, knj. XVII, nr. 3, 1960, f. 513-521.

  42. “popoli e capi di Barda de Monti d’Albania, Cuzzi, Clementi, Hotti, Grude, Vassoevichi, Brattonosichi, Piperi e Bielopaulichi”, ASVe, Provveditori da Terra e da Mar, b. 360: Zara, 31 mars 1688; Marko Jačov, Spisi tajnog vatikanskog arhiva XVI-XVIII veka, Zbornik za Istoriju, Jezik i knjizhevnost Srpskog Naroda, II Odeljenje, knjiga XXII, Beograd: Srpska Akademija Nauka i Umetnosti, 1983, nr. 118, f. 132 (Kotor, 19 shkurt 1686). Shih këtu, shën. 17.

  43. “del rito romano: Chuzzi Albanesi commandata da Lale Drecalou et Nico Raizcou”, Rossana V. d’Alberton, “La relazione sul Sangiaccato di Scutari: un devoto tributo letterario alla Serenissima da parte di un fedele suddito Cattarino”, në: Studi Veneziani, n. s. XLVI (2003), f. 330.

  44. Injac Zamputi, Relacione mbi gjendjen e Shqipërisë veriore e të mesme në shek. XVII, vëll. I, Tiranë, 1963, f. 198.

  45. “diro de Cucci piccoli overo la populatione detta Triepsci quali sono soggetti alla citta di Podgorizza citta de Turchi. Questi Triepsci sono da 60 case in circa. Per quanto ho inteso sono cattolici quantunque vi siano poche case de Turchi et sono confederati con li Cucci grandi scismatici”, shih: M. Jačov, Le missioni cattoliche nei Balcani durante la guerra di Candia (1645-1669), vëll. II, Città del Vaticano, 1992, f. 712. Shih edhe. Milan Šufflay, Srbi i Arbanasi, Beograd, 1925, f. 76.

  46. Christophor Boetius, Des Glantz-erhöhten und Triumphleuchtenden Kriegs-Helms Römisch-kaiserlichen Majestät, 5. Theil, Nürnberg, 1688, f. 438.

  47. Vialla de Sommières, Voyage historique et politique au Montenegro, vell. I, Paris, 1820, f. 86; Jovan Erdeljanovic, Kuci, Bratonozici, Piperi. Etnoloska Studija, f. 73, 140; Kurt Hassert, Beiträge zur physischen Geographie von Montenegro, Gotha: Justus Perthes, 1895, f. 65; Constantin Jireček, Geschichte der Serben, I. Band (bis 1371), Gotha: F. A. Perthes, 1911; f. 152; Marie-Janine Calić, Südosteuropa. Weltgeschichte einer Region, München: C. H. Beck, 2016, f. 76; Elizabeth Roberts, Realm of the Black Mountain. A History of Montenegro, f. 3.

  48. A. Boué, La Turquie d’Europe, vëll. IV, Paris, 1840, f. 427; Stojan Novaković, Zakonik Stefana Dušana, Beograd, 1898, f. 153-154.

  49. Këto masa parashikohen në nenet 6, 7, 8, 9, 10 të Kodit të Dushanit. Shih: P. Xhufi, “Çështje të marrëdhënieve të Shqiptarëve me shtetin serb të Nemanjidëve në gjysmën e parë të shek. XIV”, në: Arbërit e Jonit, Tiranë: Pegi, 2006, f. 273-285.

  50. Augustin Theiner, Vetera monumenta Slavorum meridionalium, vëll. I, Romae, 1863, nr. 181,280, 320, 355, 502, f. 129, 215, 236, 259, 348; O. Gorka, Anonymi descriptio Europae , Cracoviae, 1916, f. 31; Brocardus, Directorium ad passagium faciendum, në: Historiens des Croisades (Historiens Armeniens), vëll. II, Paris, 1906, f. 484-485; Sime Ljubić, Listine o odnošajih izmjedju južnoga Slaventsva i mletačke republike, vëll. III, Zagreb, 1868, f. 264; A. Theiner, Vetera monumenta historica Hungariam Sacram illustrantia, vëll. II, Romae, 1859, f. 8-17.

  51. M. Šufflay, Srbi i Arbanasi, Beograd, 1925, f. 52.

  52. A. Theiner, Vetera Monumenta Historica Hungariam Sacram Illustrantia, tomus I (1216-1352), Romae, 1859, f. 701.

  53. N. Jorga, Notes et extraits pour servir à l’histoire des Croisades au XVe siècle, vëll. I, Paris: Ernest Leroux, 1899, f. 181.

  54. S. Ljubić, Listine o odnošajih južnoga mletačke republike, vëll. IX, Zagreb, 1868-1891, f. 303.

  55. Acta et Diplomata res Albaniae mediae aetatis illustrantia(më tej: Acta Albaniae), ed. L. Thalloczy, C. Jireček, M. Šufflay, vol. II, Vindobonae: Adolph Holzhausen, MCMXVIII, nr. 741.

  56. Acta Albaniae, II, nr. 788 (shënimi 3).

  57. N. Jorga, Notes et extraits, I, 532; II, 191, 232; L. Thalloczy-C. Jireček, Zwei Urkunden aus Nordalbanien, në: Illyrisch-Albanische Forschungen, München und Leipzig, 1916, f.141.

  58. S. Ljubić, Listine, IX, 10; N. Jorga, Notes et extraits, I, 465.

  59. Acta Albaniae Veneta, bot. G. Valentini, pars II, tomus 13, München: Rudolf Trofenik, 1972,nr. 3169, f. 85.

  60. Acta Albaniae Veneta, p. III, t. 24, nr.7008, f. 261.

  61. C. Horvat (bot.), Monumenta Historiam Uscocchorum Illustrantia, pars II (1602-1620), Zagabriae, 1913, nr. 198, f. 93.

  62. Njoftimin e parë për të e jep: T. Lewicki, Un manuscrit inconnu du XVIIe siècle concernant l’Albanie et l’histoire des missions franciscaines dans ce pays, extrait de la “Revue des Études Islamiques”, année 1948, Paris: Librairie orientaliste Paul Geuthner, 1949, f. 57; Pëllumb Xhufi, Dilemat e Arbërit. Studime mbi Shqipërinë mesjetare, Tiranë: Pegi, 2006, f. 37, shën. 57.

  63. “Qui taccio il trattare della Zetta contigua à Sestano, qual’è parte del Montenero del rito serviano e lingua illirica, per non esser annoverata tra la natione Albanese. Ma favellando delle quatro popolationi de Piperi, Brattonesi, Bielopaulovicchi e Cucchi, li quali per il loro gran valore nell’ armi danno segno d’esser del sangue Albanesi e per tali dalli Albanesi sono tenuti; nulla di meno essendo quasi tutti del rito serviano e di lingua illirica, ponno più presto dirsi Schiavoni ch’Albanesi”, Biblioteca Civica di Fermo: Mss. It., C. B XXX nr. 45: “Relatione Universale dell’origine e successe della missione Apostolica de Frati Minori Osservanti Riformati del Serafico S. Francesco nel Regno

  64. d’Albania. Da diverse relationi d’alcuni Padri Missionari di dette missioni raccolta, ordinata et aumentata dal P. Giacinto Sospello, anno 1652, fol. 9. I jemi mirënjohës Dr. Bejtullah Destani, gjurmues e botues i arkivave e bibliotekave të mbarë Evropës, i cili më vuri në dispozicion tekstin e plotë të relacionit të Sospello-s.

  65. M. Jačov, Le missioni cattoliche nei Balcani, II, nr. 55, f. 377.

  66. C. Jireček, Geschichte der Serben, f. 153.

  67. J. Gardner Wilkinson, Dalmatien und Montenegro, mit einem Ausfluge nach der Herzegowina, II. Band, Leipzig: Verlag von Gustav Mayer, 1849, f. 26; William Miller, The Ottoman Empire and its Successors (1801-1927), Cambridge, University Press, 1936, f. 142; I. Bozic, Istorija Crne Gore, vol. II, knj. 2, Titograd, 1970, f. 357; Branislav Đurđev, Postanak i razvitak Brdskih, Crnogorskih i Hercegovačkih plemena, f. 80.

  68. Mark Milani, Jeta dhe zakonet e Shqiptarëve, përkth. Lazër Radi, Tiranë: Muza, 2003, f. 124, 125; Jovan Erdeljanovic, Kuči, Bratonoziči, Piperi. Etnoloska Studija, Beograd: Sllovo Ljubve, 1981, f. 137, 138.

  69. Dušan J. Martinović, Dr Jovan Stefanović Baljević (Ili Šćepan Mali). Život i rad”, Podgorica: DOB, 2002., f. 75, 135; Goran Sekulović, Trpeljivost-Plata Ljudskosti. O Jovanu Baljeviću, prvom Crnogorcu doktoru filozofije1728-1769, Podgorica: Dukljanska Akademija Nauka i Umjetnosti, 2015, f. 10, 169.

  70. Mark Milani, Jeta dhe zakonet e Shqiptarëve, përkth. Lazër Radi, Tiranë: Muza, 2003,f. 138.

  71. Edward Frederick Knight, Albania, a narrative of recent travel, London: Samson&Rivington, 1880, f. 235, 236.

  72. “Puno, o serb, me shqiptarët dhe do dalësh i fituar. Trokit në portat e tyre dhe ato do të hapen. Puno me besnikëri të vërtetë dhe mos u mbështet, as në shkathtësinë tënde dhe as në thjeshtësinë e tyre, duke menduar se mund t’i mashtrosh lehtë. Edhe sikur atyre të mos

  73. u shkojë nëpër mend se ti më tepër punon për lavdinë tënde, se sa për nderin e tyre, mos u lër shkas të ngulin mbi ty njëmijë shikime, për t’i zbuluar dredhitë dhe mashtrimet e tua. Mos e ul veten deri aty”. Shih: Mark Milani, Jeta dhe zakonet e shqiptarëve, f. 111.

  74. J. Gardner Wilkinson, Dalmatien und Montenegro, mit einem Ausfluge nach der Herzegowina, f. 26; William Miller, The Ottoman Empire and its Successors (1801-1927), Cambridge, University Press, 1936, f. 142; I. Božic, Istorija Crne Gore, vol. II, knj. 2, Titograd, 1970,

  75. f. 357; Branislav Đurđev, Postanak i razvitak Brdskih, Crnogorskih i Hercegovačkih plemena, f. 80.

  76. C. Jireček, Die Handelsstrassen und Bergwerke von Serbien und Bosnien während des Mittelalters, f. 71; Branislav Đurđev, Postanak i razvitak Brdskih, Crnogorskih i Hercegovačkih plemena, f. 80.

  77. “Nuy fradeli suprascriti havemo abudo de nostro patrimonio zerte vile fora del nostro paixe ali confini de Bosna cum lequal ville vegnissimo ala vostra Signoria, e le dite ville arobo Bielopaulovichi, siando homeni de la Signoria e lo presente sono homeni de la vostra Sig.ia arobo zircha chaxe 300, in le dite chaxe fo facto danno zerca ducati mille. E per tanto pregemo la vostra Sig.ia se degna de scriver al Cap.de Scutari che debia commandar ali soprascriti Bielopaulichi che non se debiano impazar in le dite ville nostre”, AAV, p. III, t. 18, nr. 4993, f. 209: 4 korrik 1444.

  78. ASVe, Senato, Dispacci: Provveditori da terra e da mar e altre cariche, b. 360: Zara, 31 mars 1688:(popoli e capi di Barda de Monti d’Albania, Cuzzi, Clementi, Hotti, Grude, Vassoevichi, Brattonosichi, Piperi e Bielopaulichi); ASVe, Senato, Dispacci: Provveditori

  79. da Terra e da Mar e altre cariche, b. 529: raport i Pietro Duodo, Proveditor i Jashtëzakonshëm i Kotorit, 11 maj 1689 (tra quali v’entrano Piperi, Cuzzi e Trabonesich…e se vi s’aggiungesse... picciol squadra de Bielopaulichi, riuscirà molto più fruttuoso il servitio). Shih gjithashtu raportet e qeveritarëve venecianë të Dalmacisë e Shqipërisë: ASVe, Senato, Dispacci: Provveditori da Terra e da Mar e altre cariche, b. 529: Kotor, 1 tetor 1689; Po aty, Kotor, 20 nëndor 1689 (li Nixichi, Brobgnazzi e Bielopaulichi e diversi altri dalli monti di Barda); ASVe, Provveditori da terra e da mar, b. 531: Zara, 25 shkurt 1690.

  80. Biblioteca Civica di Fermo: Mss. It., C. B XXX nr. 45: Relatione Universale…dal P. Giacinto Sospello, anno 1652, fol. 9.

  81. “I valorosissimi popoli de’Clementi, Gruda, Piperi, Palabardi e Cuci”, A. Theiner, Mon. Slav. Merid., II, nr. CCXXXIII, f. 218; Marko Jaçov, Spisi tajnog vatikanskog arhiva XVIXVIII veka, f. 136; L. Marlekaj, Pjetër Bogdani dhe Shqipëria e kohës së tij, Shkodër: Botime Françeskane, 2008, f. 696; Peter Bartl, Albania Sacra. Geistliche Visitationsberichte aus Albanien, 5: Diözese Skutari, Wiesbaden: Harrassowitz, 2021, f. 213.

  82. “Aviso V. E come li 28 del scaduto giunsero trenta Podgorizzani da cotesto Ecc.mo Memeht Passà, e portorono legato un uomo da Montenegro, che haveva mandato Czar Pietro di Moscovia per le ville con dette lettere à Pipari e à Palla Barsi (Palabardhi) e à Lusi et à Triepsti e quelle ville havevano risposto à quel Czar Piero, se si era e vero quell’imperator di Moscovia in qual si sia tempo sia; mò in aiuto per spargere il sangue per il decoro Reale e quella lettera si trovano dal Passà, e quel uomo del Montenegro si trova in arresto. Cuci non è soggetto di codesto Mecmeth Passà, ma credo che Piperi e Pallabarsi queste due ville credo che pativano de guai da cotesto Ecc.mo Memeth Passà, perche sono sotto questo comandante. La villa di Cuci e Triepsi(sic) queste due ville buttare di gente in circa tre mille persone. Ripersi e Palla Barsi, che sono soggette sotto questo comandante possono fare di genti intorno tre mille persone e più”, ASV, Inquisitori di Stato: Dispacci dai Rettori di Cattaro 1672-1767, b. 258: Andrea Duoda për Pasqual Cicogna, Proveditor i Jashtëzakonshëm i Kotorit e Shqipërisë, Shkodër, 1 nëndor 1767.

  83. “inoltre, nel villagio di Paugliebardo tagliarono a pezzi Juan Rocogl, depredando tutti li suoi animali con tutta la robba di casa, che in fine incendiorono esprimendosi, ch’il tutto operavano d’ordine di Burovich. Diedimo subito parte di questi assassinii cosi enormi

  84. tanto al sopraprovveditore di Cattaro, quanto al Provveditore Generale in Dalmatia”, shih: J. Radonic, Dubrovacka Akta i Povelje (Acta et Diplomata Ragusina), Srpska Kraljevska Akademija, tomus IV, fasc. 2, Beograd, 1942, nr.DXXX, f. 322, 837.

  85. B. Đurđev, “Novi podaci o najstarijoj istoriji brdskih plemena”, Istoriski Zapisi, knj. XVII, sv. 1, Titograd, 1960, f. 12; Selami Pulaha, Defteri i regjistrimit të sanxhakut të Shkodrës i vitit 1485, Tiranë: Akademia e Shkencave, 1974, f. 123-124, 296.

  86. Sime Ljubic, Dizionario biografico degli uomini illustri della Dalmazia, Vienna: Lechner, 1856, f. 233.

  87. “esso Capitanio per forza con dette sue barche lo rimurchiò nella Bocca di Cattaro, non permettendoli pur di parlare, dove furono assaltati da sei barche da Castel Novo, et una fusta per timor delle quali esso Capitanio prese la fugga con le sue barche, lassando esso

  88. naviglio con tutto l’havere in preda ad essi Turchi, non havendo tempo pur esso mio padre et gli marinari di salvar le loro vite, non che aviar ad alcun danno; ma ridutosi in camiso à Cattaro privo de tutta il suo haver hebbe riccorso al predetto Cl.mo Proveditore, al quale

  89. presentate le giustificationi di tal fatto, et supplicando la reintegratione del danno patito…Sopra la qual fede paratosi esso mio padre si ridusse al servitio di Sua Serenità nella fidelissima sua città di Dolcigno, de dove poi andato con li Mag.ci suoi Regimenti in

  90. Alessio per far quella impresa combattendo con i Turchi, fù da una archibuggiata morto, come il tutto parendo à Vra Ser., oltra la testimonianza predetta, et lettera di mano del Cl.mo Prov.tor indricciata al Capitanio Otti Bianco (cfr. ketu: “Otti Bardi over Bianco”,

  91. nr. 864) si può à pieno giustificare dalli ambasciatori di quella città hora sono à suoi piedi, oltra infiniti altri, et essendo io Zorzi predetto, mediante la divina gratia venuto dalli suoi servitii sano di Armata, et dovendo per la disposition delle leggi conseguir l’amontar delle

  92. predette biave già al predetto mio padre debito, et prontamente promessogli, et ricercandolo da esso Cl.mo Proveditore, pare che mi ricusi, dove che vedendomi derelitto, privo de parenti et beni, in questi miserandi successi morti, che persi al servizio di Sua Ser., che privo d’ogni favore, salvo che dalla buona et constantissima giustitia sua, dalla quale preso ardir sono à suoi piedi humilmente riccorso, supplicando l’innata pietà et giustitia sua, si degni per li meriti et del sangue sparso alli suoi servitii del predetto mio padre far reintegrar me povero del predetto amontar di esse biave, con quel miglior modo, che all’infinita sua prudentia parerà; acciò che in tanta miseria indutto almeno con detta pocha miela possi in parte soccorrer alli infiniti bisogni miei”. Shih: ASVe, Sen. Mar, filza 57: letër e Vuksan Dedës për qeveritarin venecian të Kotorit, dhjetor-shkurt 1573/4.

  93. “In Christi nomine Amen. Anno nativitatis eiusdem Millesimo Quinquagesimo Septuagesimo Quinto, Indictione tercia, die vero sabbati vigesimo secundo mensis januarii. Constituido alla presentia di me nodaro e testimonii infrascripti del strenuo D. Othi Bardo over Bianco olim capitaneo d’Albanesi a piede nella città de Dulcigno…”, ASVe, Senato Mar, filza 62: 22 janar 1575.

Downloads

Published

2024-03-15

How to Cite

Xhufi , Pëllumb. 2024. “Brda, Apo Bardha?”. Kosova, no. 46 (March). Prishtinë, Kosovë:75-94. https://doi.org/10.62609/ks.vi46.4191.

Numër

No. 46 (2021): Kosova

Section

Artikuj