Ndikimet nga mesdheu në Dardaninë pararomake dhe romake

Autorët

  • Naser Ferri

Abstract

Dardanët dhe shteti i tyre, i vendosur në udhëkryqin që lidh Evropën Veriore me Ballkanin e Jugut dhe Greqinë si dhe brendësinë e Ballkanit me bregdetin ilir, fillojnë të përmenden në veprat e autorëve antikë në shekullin IV para erës sonë, por dëshmitë arkeologjike sugjerojnë se qysh në shekullin VI, para erës sonë, dardanët kishin pasur një shoqëri të organizuar, të udhëhequr nga princër dhe që qysh në atë kohë kishte pasur ndikime nga Mesdheu. Ndikimet e qytetërimeve të ndryshme nga Mesdheu janë dëshmuar që nga periudha parahistorike, para së gjithash, përmes gjetjeve të enëve prej argjile, të stolive dhe të pajisjeve të luftës të importuara nga Mesdheu si dhe të monedhave të prodhuara nëpër punëtoritë monedhëprerëse ilire të cilat vepronin nëpër qytetet buzë Adriatikut që pjesërisht ishin me origjinë dalmate. Pas pushtimit romakët Mbretërisë Dardane dhe të krijimit të provincës Mezia (Moesia) brenda të cilës ishte integruar trojet dardane, këto ndikime ishin bërë më të shpeshta përmes Romës dhe të brigjeve të Adriatikut dhe pasqyrohen përmes të gjetjeve të monumenteve epigrafike të ushtarëve romakë, një pjesë e të cilëve kishin qenë me origjinë nga Dalmacia. Romakët dhe ata që erdhën me ta në Dardani sollën me vete dhe e përhapen anembanë Mesdheut gjuhën latine dhe onomastikën latine e greko-orientale si dhe nderimin e kulteve të hyjnive romake të ujit, por edhe të hyjnive të tjera me origjinë greko-orientale, madje edhe kultet e njerëzve të vdekshëm e të hyjnizuar pas vdekjes së tyre, kurse në fund edhe krishterimi kishte arritur dhe ishte përhapur në Dardani përmes botës romake.

Keywords:

Dardania, Adriatiku, Greqia, Roma, qytetërimet lindore, Mesdheu

Downloads

Download data is not yet available.

References

  1. Andersen 1980- Carl, Andersen, Lexikon der alten Welt, Artemis Verlag,

  2. Zürich 1965: 1979-1980.

  3. Archaeological catalogue..., 2013- Archaeological Catalogue of Kosovo,

  4. Museum of Kosovo-Archaeological Institute of Kosovo, Prishtinë 2013.

  5. Arheološko blago..., 1998-Arheološko blago Kosova i Metohije od neolita

  6. do ranog srednjeg veka, Katalog izložbe, Srpska Akademija Nauka

  7. Beograd -Muzej u Prištini, 1998.

  8. Bellinger 1997- Gerhard, J.Bellinger, Leksikon mitologije, 3000 gesel iz

  9. kulture Vzoda in Zahodam, Državna Založba Slovenije, Ljubljana 1997.

  10. Ceka 1965-Hasan, Ceka, Probleme të numismatikës ilire me një katalog të

  11. monetave të pabotueme apo të rralla të Ilirisë së Jugut, Universiteti

  12. Shtetëror i Tiranës, Instituti Histori- Gjuhësi, Tiranë 1965.

  13. CIL 1873- Corpus Inscriptionum Latinarum: Inscriptiones Asiae,

  14. provinciarum Europae Graecarum, Illyrici Latinae (1873), Berlin-Brandenburgische

  15. Akademie Wissenschaft III.

  16. Colonna 2003- Barbara, Colonna, Dizionario mitologico, Divinita, eroine

  17. ed eroi, re e regine, satiri e ninfe, muse,giganti, mostri, oracoli e sibille…,

  18. Rusconi libri, Roma 2003.

  19. Curotto 1958- Ernesto, Curotto, Dizionario della mitologia universale,

  20. Torino 1958.

  21. Cvijić 1922-Jovan, Cvijić, Balkansko poluostrvo i južnoslovenske zemlje I,

  22. Beograd 1922: 22-24.

  23. Čerškov 1957- Emil, Čerškov, Oko problema komunikacija i položaja

  24. naselja na Kosovu i Metohiji u rimskom periodu, Glasnik Muzeja Kosova i

  25. Metohije-Buletini i Muzeut të Kosovës,II, Prishtinë 1957: 65-86.

  26. Čerškov 1969- Emil, Čerškov, Rimljani na Kosovu i Metohiji, Arheološko

  27. Društvo Jugoslavije. Beograd 1969.

  28. Čerškov 1970- Emil, Čerškov, Municipium DD kod Sočanice, Muzej

  29. Kosova-Arheološko Društvo Jugoslavije, Priština-Beograd 1970.

  30. 36 Naser FERRI

  31. Domaszewski 1902- Alfred, von Domaszewski A. von, Die Beneficiarierposten

  32. und die römischen Strassenretze, Westdeutsche Zeitshrift

  33. für Geschichteund Kunst, XXI, Heidelberg 1902:158-211.

  34. Dragojević-Josifovska 1982- Borka, Dragojević-Josifovska, Scupi et son

  35. territoire, Inscriptions de la Mesie Superieure,VI, Centre d’Études

  36. Épigraphiques et Numismatiques de la Faculté de Philosophie, Beograd

  37. 1982.

  38. Eck, 2000- Werner, Eck, Augusto e il suo tempo, Mulino, Milano 2000.

  39. Evans 1885- Arthur, J. Evans, Antiquarian Researches in Illyricum,

  40. Archaeologia, Westminster 1885.

  41. Ferri 1996- Naser, Ferri, Statusi shoqëroro-ekonomik i të liruarve në

  42. provincën romake Moesia Superior/The Social&Economic status of

  43. Freedmen in the Roman province Moesia Superior, Instituti Albanologjik,

  44. Prishtinë 1996.

  45. Ferri 1999- Naser, Ferri, Denkmäler der Angehörigen des Römischen

  46. Heeres auf dem Boden Kosovas, Dardania, Zeitschrift für Geschichte,

  47. Kultur,Literatur und Politik,VIII Jahrgang, Wien 1999: 35-53.

  48. Ferri 2001- Naser, Ferri, Monumentet ushtarake të periudhës romake në

  49. Mezi të Epërme/Military monuments from roman period in Upper Moesia,

  50. Dukagjini, Pejë 2001.

  51. Ferri 2003 – Naser, Ferri, Štovanje lokalnih božanstava od strane

  52. pripadnika rimske vojske na području Dardanije,(Worshiping of local

  53. cults by the members of the Roman Army in Dardania), Opuscula

  54. Archaeologica, 27, Zavod za arheologiju Filozofski fakultet u Zagrebu,

  55. Zagreb 2003: 451-454.

  56. Ferri 2005- Naser, Ferri, Two votive altars dedicated to Egyptian

  57. divinities discovered in Zllakuqani in Kosova, u Illyrica antiqua, Ob

  58. honorem Duje Rendić-Miočević, International Conference on issues in

  59. Ancient Archaeology, Zagreb 6-8 november 2003, Filozofski fakultet Press,

  60. Zagreb 2005: 263-267.

  61. Ferri 2012- Naser, Ferri, Mythologia Viva/Mitologjia e gjallë, Instituti

  62. Albanologjik, Prishtine 2012.

  63. Ferri, 2012a- Naser, Ferri, -Nekoliko epigrafskih svjedočanstava o

  64. plovidbi i štovanju božanstava voda u Gornjoj Meziji (Some Epigraphic

  65. Evidence of Navigation and the Veneration of Water Divinitie In Upper

  66. NDIKIMET NGA MESDHEU NË DARDANINË PARAROMAKE DHE ROMAKE

  67. 37

  68. Moesia), Histria Antiqua, Journal of the Institute of Social Sciences Ivo

  69. Pilar Zagreb,Centre for Archaeological Research, The International Research

  70. Center for Archaeology, Brijuni-Medulin vol.21, Pula 2012

  71. :307-314.

  72. Ferri 2015- Naser, Ferri, Živa mitologjia/Living Mythology, Zagreb 2015.

  73. Ferri 2016- Naser, Ferri, Kulti i hyjneshës Nemesis në Dardani, Gjurmime

  74. Albanologjike,Seria e Shkencave Historike, 46, Instituti Albanologjik,

  75. Prishtinë 2016: 9-24.

  76. Ferri 2019- Naser, Ferri, Peja gjatë antikitetit/Peja during antiquity,

  77. Instituti Albanologjik, Prishtinë 2019.

  78. Ferri 2020- Naser, Ferri, Anijet antike dhe politizimi serb, Koha Ditore,

  79. Shtojca për kulturë (online), 28.03.2020: 18.

  80. Filow 1906- Bogdan, Filow, Die Legionen der Provinz Moesia von

  81. Augustus bis auf Diokletian, Leipzig 1906.

  82. Forni, 1953- Giovanni, Forni, Il reclutamento delle legioni da Augusto a

  83. Diocleziano, Milano- Roma 1953.

  84. Garašanin 1954-55- Milutin, Garašanin, Razmatranja o makedonskom

  85. halštatu-Materijalna kultura, hronologija, etnički problem“, Starinar,

  86. Arheološki institut, n.s. V- VI, Beograd 1954-55: 38.

  87. Gibbon 2000 - Edward, Gibbon, The Decline adn Fall of the Roman

  88. Empire, Penguin Books, New York 2000.

  89. Gjini 1992- Gaspër, Gjini, Ipeshkvia Shkup Prizren nëpër shekuj, Drita,

  90. Ferizaj 1992.

  91. Hafner 2001-German, Hafner, Bildlexikon antiker personen, Albatros

  92. Verlag, Düsseldorf 2001.

  93. Jovanova 2008- Lenče, Jovanova, Skupi (Colonia Flavia Scupinorum),

  94. Skopje 2008.

  95. Jovanova 2016- Lenče, Jovanova, Antinous-the last Roman god in Scupi,

  96. Monumenta, Researches Center of Cultural Heritage of Macedonian

  97. Academy of Science and Arts,.I, Skopje 2016: 27-52.

  98. Kajanto 1963-Iiro, Kajanto Onomastic Studies in the Early

  99. christianinscriptions of Rome and Carthage, Acta Instituti Romani

  100. Finlandiae,II.1, Helsinki-Helsingfors 1963.

  101. 38 Naser FERRI

  102. Keppie 1984- Lawrence, J.Keppie, The Making of the Roman Army from

  103. Republic to Empire, London 1984.

  104. Le Livre..., 2004- Le Livre des Religions des Hommes de tous les Temps,

  105. Gallimard, Paris 2004.

  106. Luttwak 2000- Edward N. Lutwak, Le grande strategia dell’Impero

  107. Romaneo, L’aspetto militare come forza de dissmissione dal I a III secolo

  108. d.C., Rizzoli, Milano 2000.

  109. Marquard 1881- Joachim, Marquardt, Römischen Staatsverwaltung,

  110. Leipzig 1881.

  111. Mijović 1964- Pavle, Mijović, Flor i Lavr –neimari kamenoresci iz

  112. Ulpiane, GMKM-BMK VII- VIII, Prishtinë 1964: 339-353.

  113. Millar 1981- Fergus, Millar, The Roman Empire and its Neighbours,

  114. 2d.ed., London 1981.

  115. Mirdita 1981- Zef, Mirdita, Antroponimia e Dardanisë, Rilindja, Prishtinë

  116. 1981.

  117. Mirdita 1998- Zef, Mirdita, Krishtenizmi ndër shqiptarë, Misioni Katolik

  118. Zagreb, Prizren-Zagreb 1998.

  119. Mirković 1960- Miroslava, Mirković, Rimski Singidunum u svetlosti

  120. epigrafskih izvora, Zbornik Filozofskog Fakulteta, 5,1, Beograd 1960: 232-

  121. 337.

  122. Mirković 1968- Miroslava, Mirković, Rimski gradovi na Dunavu u Gornjoj

  123. Meziji, Beograd 1968.

  124. Mirković, Dušanić 1976- Miroslava, Mirković, Slobodan, Dušanić,

  125. Singidunum et le nord-ouest de la province, Inscriptions de la Mesie

  126. Superieure, I, Centre d’Études Épigraphiques et Numismatiques de la

  127. Faculté de Philosophie, Beograd 1976.

  128. Mirković 1986- Miroslava, Mirković, Viminacium et Margum,

  129. Inscriptions de la Mesie Superieure, II, Centre d’Études Épigraphiques et

  130. Numismatiques de la Faculté de Philosophie, Beograd 1986.

  131. Morford, Lenardon 1994- Mark, Morford, Robert, J. Lenardon, Classical

  132. Mythology, Longman Publishers USA 1994.

  133. Müller 1916- Konrad, Müller, Itineraria romana, Stutgart 1916.

  134. NDIKIMET NGA MESDHEU NË DARDANINË PARAROMAKE DHE ROMAKE

  135. 39

  136. Palavestra 1984- Aleksandar, Palavestra, Kneževski grobovi starijeg

  137. gvozedenog doba na Centralnom Balkanu, Beograd 1984.

  138. Papazoglu 1969- Fanula, Papazoglu, Srednjobalkanska plemena u

  139. predrimsko doba, Sarajevo 1969.

  140. Papazoglu 2007- Fanula, Papazoglu, Iz istorije antičkog Balkana,

  141. Odabrane studije, Beograd 2007.

  142. Pape, Benseler 1911- Wilhelm, Pape, Gustav, E. Benseler, Wőrterbuch

  143. der Griechischen Eingennamen,Braunschweig 1911.

  144. Parker 1985- Henri, M.D. Parker, The Roman Legions, Ares Publishers,

  145. Chicago 1985.

  146. Patsch 2004- Karl, Patsch, Ilirët, Shtëpia botuese Uegen,Tiranë 2004.

  147. Petković 2014- Žarko, Petković, The Bellum Dardanicum and the Third

  148. Mithridatic War, Historia, 63/2, 2014: 187-193.

  149. Petrović 1979- Petar, Petrović, Naissus-Remesiana-Horreum Margi,

  150. Inscriptions de la Mesie Superieure, IV, Centre d’Études Épigraphiques et

  151. Numismatiques de la Faculté de Philosophie, Beograd 1979.

  152. Petrović 1995- Petar, Petrović, Timacum minus et la Valée du Timok,

  153. Inscriptions de la Mesie Superieure, III/2, Centre d’Études Épigraphiques

  154. et Numismatiques de la Faculté de Philosophie, Beograd 1995.

  155. Popović 1977- Petar, Popović, Ostava drahmi Apolonije iz Čelopeka kod

  156. Peći, Starinar, Arheološki institut, n.s. XXVII-1976, Beograd 1977: 175-179.

  157. Preisigke 1922- Preisigke Friedrich, Namenbuch enthaltend alle

  158. griechischen, lateinichen, ägyptischen, hebräischen, arabischen und

  159. sonstigen semitischen und nichtsemitischen Menschennamen, sowiet sie

  160. in griechischen Urkunden, Heidelberg 1922.

  161. Premerstein, Vulić 1900- Anton, von Premerstein, Nikola Vulić, Antike

  162. Denkmäler in Serbien, Jahreshefte der Ősterreichischen Archeologische

  163. Institut, 3, Wien 1900, Bb.:104-178.

  164. Prendi et al. 1979- Frano, Prendi, Hasan, Ceka, Selim, Islami, Skender.

  165. Anamali, Ilirët dhe Iliria te autorët antikë, Rilindja, Prishtinë 1979.

  166. Robinson, Wilson 1962- Herbert, S. Robinson, Knox Wilson, Mythes

  167. and legends of all nations, London Edmund Ward 1962.

  168. 40 Naser FERRI

  169. Room 1987 – Adrian, Room, Short loan Dictionary of coins names,

  170. Routledge&Kegan Paul, London and New York 1987.

  171. Selem 1997- Petar, Selem, Izidin trag, Knjizevni Krug, Split 1997.

  172. Srejović, Cermanović-Kuzmanović 1996- Dragan, Srejović, Aleksandrina,

  173. Cermanović- Kuzmanović, Leksikon religija i mitova drevne

  174. Evrope, Beograd 1996.

  175. Starr 1960 – Chester, G. Starr, Roman Imperial Navy 31 BC-AD 324,

  176. Cambridge 1960.

  177. Stipçeviq 1968- Aleksandar, Stipçeviq, Ilirët, Rilindja Prishtinë 1967.

  178. Syme 1928- Ronald, Syme, Rhine and Danube legions under Domitian,

  179. Journal of Roman Studies, 18, London 1928: 41-55.

  180. Syme 1968- Ronald, Syme, Legatus of Moesia, Dacia 12, Bucureşti 1968:

  181. 331-340.

  182. Šašel-Kos 2005- Marjeta, Šašel-Kos, Appian and Illyricum, Situla,

  183. Dissertationes Musei Nationalis Sloveniae 43, Ljubljana 2005: 502-505.

  184. Tomaschek 1880- Wilhelm, Tomaschek, Die vor-slawische Topographie

  185. der Bosna, Hercegowina, Crna Gora un angrenzender der Gebiete, u

  186. Mittheilundgen der K.K. Geographischen Geselschaft, XII, Wien 1880.

  187. Vulić 1900- Nikola, Vulić, Antički spomenici naše zemlje, Spomenik,

  188. Srpska Kraljevska Akademija,XXXVIII, Beograd 1900.

  189. Vulić 1912- Nikola, Vulić, Antike Denkmäler in Serbien, Jahreshefte der

  190. Ősterreichischen Archeologische Institut, 15, Wien 1912: Bb.213-238.

  191. Vulić 1931-Nikola, Vulić, Antički spomenici naše zemlje, Spomenik,

  192. Srpska Kraljevska Akademija, LXXI, Beograd 1931.

  193. Vulić 1933-Nikola, Vulić, Antički spomenici naše zemlje, Spomenik,

  194. Srpska Kraljevska Akademija, LXXV, Beograd 1933.

  195. Vulić 1933a-Nikola,Vulić, Nekoliko pitanja iz antičke prošlosti, Dardanci,

  196. Glas, Srpska Kraljevska Akademija, CLV/78, Beograd 1933: 1-86.

  197. Vulić 1938-Nikola, Vulić, Antički spomenici naše zemlje, Spomenik,

  198. Srpska Kraljevska Akademija, LXXVII, Beograd 1938.

  199. Vulić 1941-1948- Nikola, Vulić, Antički spomenici naše zemlje, Spomenik,

  200. Srpska Akademija Nauka, XCVIII, Beograd 1941-1948

  201. NDIKIMET NGA MESDHEU NË DARDANINË PARAROMAKE DHE ROMAKE

  202. 41

  203. Webster 1969- Graham, Webster, The Roman Imperial Army on the first

  204. and second centuries AD, London 1969.

  205. Wilkes 1969-John, J.Wilkes, The Illyrians, Blackwell Publishers, Oxford-

  206. Cambridge 1969: 92-94.

  207. Wilkinson 2006- Philip, Wilkinson, Illustrated Dictionary of Religion,

  208. London 2006.

Downloads

Published

2022-04-01

How to Cite

Ferri, N. (2022). Ndikimet nga mesdheu në Dardaninë pararomake dhe romake. Gjurmime Albanologjike, (52), 1–42. Retrieved from https://albanica.al/gjurmealbanlogjike/article/view/6475

Numër

No. 52 (2022): Gjurmime Albanologjike - Seria e shkencave historike

Section

Studime

Categories

License

Copyright (c) 2022 Instituti Albanologjik

Creative Commons License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.