Idetë iluministe të Naum Veqilharxhit

Auteurs

  • Luan Tetaj

DOI :

https://doi.org/10.62609/ks.vi50.7918

Résumé

Naum Veqilharxhi konsiderohej një nga figurat më të rëndësishme të ilumi- nizmit shqiptar dhe një nga ideologët e parë të Rilindjes Kombëtare. I for- muar intelektualisht në frymën e mendimit iluminist evropian, ai e kuptoi se emancipimi i kombit shqiptar nuk mund të arrihej pa arsimimin dhe zhvillimin e gjuhës amtare. Naum Veqilharxhi në vitin 1844 botoi në Rumani një vepër të shkurtër, por me ndikim të madh në zhvillimin e arsimit dhe të gjuhës shqipe: «Evëtorin”, abetaren e parë të gjuhës shqipe. Një vite me vonë, më 1845, ai publikoi abetaren e tij të dytë, të titulluar “Fari i Ri - Evëtar Shqip për Djelm Nismëtarë”, e cila përfaqësonte një hap të rëndësishëm drejt përhapjes së arsimit shqip dhe edukimit themelor të brezave të rinj në lexim dhe shkrim në gjuhën amtare. Veqilharxhi mbështeste idenë se çdo komb i lirë nis rrugëtimin e tij përmes vetëdijes kulturore, duke ruajtur dhe promovuar gjuhën, zakonet dhe traditat autoktone, si themel të ndërtimit të një identiteti kombëtare dhe të qëndrueshëm. Si iluminist, Naum Veqilharxhi përfaqësonte lidhjen ndërmjet ideve përparimtare evropiane dhe nevojës për zgjim kombëtar në Shqipëri. Ai theksoi rëndësinë e vetëdijes kombëtare, të njohjes së historisë dhe kulturës së popullit shqiptar, si dhe të pavarësisë së mendimit intelektual e kulturor nga ndikimet e huaja. Në këtë mënyrë, ai hodhi themelet ideologjike të lëvizjes kombëtare, duke frymëzuar brezat pasues drejt përpjekjeve për arsimin, kulturën dhe mëvetësinë kombëtare.

Mots-clés :

Naum Veqilharxhi, Rilindja Kombëtare Shqiptare, Rumania, Evetari, arsimi.

Téléchargements

Les données relatives au téléchargement ne sont pas encore disponibles.

Références

  1. Arkivi Qendror Shtetëror (AQSH), Fondi 826, Dosja 183, dok., Të dhëna të reja mbi personalitetin e shquar të lëvizjes nacionalçlirimtare shqiptare të shekullit XIX Naum Veqilharxhi.

  2. Arkivi Qendror Shtetëror (AQSH), Fondi 39, Dosja 2; Drejtoria e Përgjithshme e Arkivave të Shtetit, Rilindja Kombëtare Shqiptare, Vëllimi I (Katalog i materialeve dokumentare të fondeve personale), Tiranë, 1976.

  3. Arkivi Qendror Shtetëror (AQSH), Fondi 39, Dosja 3.

  4. Buda A., Shkrime Historike 2, Akademia e Shkencave e RPS të Shqipërisë, Instituti i Historisë, Shtëpia Botuese 8 Nëntori, Tiranë, 1986.

  5. Buda A., Shkrime Historike 3, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Instituti i Historisë, Botime Toena, Tiranë, 2002.

  6. Buda A., Shkrime Historike, Publicistike 4, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Instituti i Historisë, Botime Toena, Tiranë, 2000.

  7. Dermaku I., Paraqitja e Naum Veqilharxhit dhe rëndësia e veprimtarisë së tij iluministe e patriotike (1797–1854): Rilindja Kombëtare Shqiptare dhe kolonitë shqiptare të mërgimit në Rumani dhe në Bullgari, Prishtinë, 1986.

  8. Jacques E. E., The Albanians: An Ethnic History from Prehistoric Times to the Present, Jefferson (NC): McFarland & Company, Inc., 2009.

  9. Fjalori Enciklopedik Shqiptar, Vëllimi III: N–ZH, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2009.

  10. Arsh G. Ll., Senkeviç I. G., Smirnova N. D., Histori e shkurtë e Shqipnisë, Prishtinë: Rilindja, 1967.

  11. Historia e Popullit të Shqiptarëve gjatë shekullit XX, Vëllimi I, Akademia e Studimeve Albanologjike, Instituti i Historisë, Botime Albanologjike, Tiranë, 2022.

  12. Historia e Popullit Shqiptar II: Rilindja Kombëtare, vitet 30 të shek. XIX–1912, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Instituti i Historisë, Botime Toena, Tiranë, 2002.

  13. Islami M., Naum Panajot Bredhi Veqilharxhi: Jeta, veprimtaria dhe pikëpamjet e tij arsimore-kulturore dhe politike, Ministria e Arsimit dhe Kulturës, Drejtoria e Studimeve dhe Botimeve Shkollore, Tiranë, 1967.

  14. Islami M., Naumi Veqilharxhi, Tiranë: 8 Nëntori, 1977.

  15. Clayer N., Në fillimet e nacionalizmit shqiptar: Lindja e një kombi me shumicë myslimane në Evropë, Tiranë: Marin Barleti, 2000.

  16. Veqilharxhi N. P., Fari i Ri Evetar Shqip për Djelm Nismëtorë, mot i dytë, 1845, ribotim: Akademia e Shkencave e RPSSH, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Tiranë, 1984.

  17. Pollo S., “Mbi disa aspekte ideologjike e politike të Rilindjes Kombëtare Shqiptare”, Studime Historike, viti XXII (V), nr. 1, Universiteti Shtetëror i Tiranës, Instituti i Historisë dhe i Gjuhësisë, Tiranë, 1968.

  18. Tetaj L., “Pikëpamjet iluministe dhe shqiptare gjatë Rilindjes Kombëtare Shqiptare”, Revista Kosova, nr. 47, Prishtinë: Instituti i Historisë “Ali Hadri”, 2022.

Téléchargements

Publiée

2026-02-02

Comment citer

Tetaj, Luan. 2026. « Idetë Iluministe Të Naum Veqilharxhit ». Kosova, nᵒ 50 (février). Prishtinë, Kosovë:159-72. https://doi.org/10.62609/ks.vi50.7918.

Numéro

No 50 (2025): Kosova

Rubrique

Artikuj

Licence

© Instituti i Historisë “Ali Hadri” Prishtinë 2025