Veçori të pushtimit dhe administrimit Austro-Hungarez në Pejë (1915-1918)
DOI:
https://doi.org/10.62609/ks.v47i47.3698Özet
Kërkimi shkencor historiografik për qendrat e Kosovës gjatë Luftës së Parë Botërore është i kënaqshëm dhe akoma përbën një segment hulumtimi të rëndësishëm e të domosdoshëm. Në këtë, kontekst, pushtimi dhe administrimi austro-hungarez i Pejës dhe rrethinës nga 7 dhjetori i vitit 1915 deri më 12 tetor të vitit 1918, pothuajse një periudhë tre-vjeçare, u shoqëruara me zhvillime të rëndësishme politike, ushtarake, ekonomike, shoqërore e kulturore-arsimore, në suaza të Luftës së Parë Botërore. Kjo trevë e Kosovës kishte rëndësi strategjike për Austro-Hungarinë dhe kishte rëndësi specifike për shqiptarët, për aspiratat politike dhe për zhvillimin shoqëror e kulturor të tyre. Këto vite u karakterizuan me ngjarje dhe fenomene shumëdimensionale, që nisën me një përballje të armatosur shqiptaro-malazeze dhe përfunduan njësoj me një përballje të armatosur shqiptaro-austro-hungareze.İndirmeler
Referanslar
-
Arkivi i Institutit të Historisë në Tiranë (AIHT), Fondi: Arkivi i Vjenës, Vj. 24-36-3634, nr. 403, Telegram i Ambasadës austro-hungareze në Durrës dërguar Ministrisë së Punëve të Jashtme në Vjenë, Durrës, 6 shtator 1914.
-
Po aty, Vj. 24-36-3626, nr. 429, Telegram i konsullit austro-hungarez në Shkodër, Halla, dërguar MPJ në Vjenë, Shkodër, 30 gusht 1914.
-
Der österreichisch-ungarische Heeresbericht: Ipek und Djakova in Montenegro besetzt, Der Stellvertreter des Chefs des Generalstabes. v. Hoefer, Feldmarschalleutnant, Wien, 7. Dezember 1915, Amtliche Kriegs-Depeschen nach Berichten des Wolff´schen Telegr.-Bureaus, Band 3, Berlin: "Nationaler Verlag", 1916; Reichspost, "Unsere Truppen vor Ipek. 2100 Serben und Montenegriner gefangen.", nr.574, XXII. Jahrgang, Wien, Dienstag den 7. Dezember 1915, seite 2; L'Home Enchainé, "Les opérations contre le Monténégro", No.424, Paris, Mercredi, 8 decembre 1915, f.1; Streffleur Katonai lapja, "A balkáni hadmüveletek.", nr.57, Bécs, szombat, 11. december 1915, oldal 5-6; Vëllazënija, “Lufta Balkane. Kalendari i luftës prej fillesës së mësymes së re të fuqivet qendrave.”, nr.1, Vjenë, 12 Kallënduer 1916, f.2-3.
-
Dielli, “Shqiptaret marrin piese ne luften per Ipekun”, nr. 534, Boston, Mass., December 8, 1915, f. 1; Le Petit Journal, “Les Autrichiens tenus en échec par les Monténégrins”, No.19339, Paris, Mercredi, 8 decembre 1915, f.3; La Lanterne, “Comuniqué monténégrin”, No.14.018, Paris, Venredi, 10 decembre 1915, f.1; Peter Enne, Die österreichisch-ungarische Offensive gegen Montenegro 1916 unter besonderer Berücksichtigung der Operation über den Lovćen und des Zusammenbruchs der montenegrinischen Armee, Diplomarbeit, Wien: Universität Wien, 2008, f.53.
-
Arbeiter-Zeitung, "Südöstlicher Kriegsschauplatz.", nr.340, XXVII. Jahrgang., Wien, Freitag, 10. Dezember 1915, seite 1.
-
Streffleur Katonai lapja, "A balkáni hadmüveletek.", nr.57, Bécs, szombat, 11. december 1915, oldal 6.
-
Dielli, “Shqiptaret”, nr. 568, Boston, Mass., Wednesday, January 19, 1916, f. 2; N. Ferizi, Familja Curri, f. 25.
-
The Mercury, “Battle of Ipek.”, No. 14,274, Hobart, Friday, December 10, 1915, page 5. Varësisht nga autenticiteti i informacioneve dhe shpërndarja e tyre në agjenci informimi, në fillim raportohej për shifra të ndryshme të të zënëve robër. Kështu, në raportime të tjera informative thuhet se gjatë pushtimit të Pejës u zunë robër 1 250 ushtarë. Mirëpo, numri i tyre është rritur dita-ditës. Shih: The Carolina Home and Farm and The Eastern Reflector, “Attempt crush Allied troops in Macedonia”, Volume 47, Greenville, North Carolina, Friday, December 10, 1915, page 1.
-
Der Weltkrieg am 13. Dezember 1915: Balkankriegscchaupltz, Amtliche Kriegs-Depeschen nach Berichten des Wolff´schen Telegr.-Bureaus, Band 3, Berlin: "Nationaler Verlag", 1916.
-
The Ashburton Guardian, “Roumania’s policy may result in new war zone.”, Vol. XXXV, No. 8327, Ashburton, New Zeland, Tuesday, December 21, 1915, page 5.
-
Fitim Rifati, Kosova gjatë Luftës së Parë Botërore, 1914-1918, Prishtinë: Instituti i Historisë - Prishtinë, 2019, f. 167.
-
AIHT, Vj. 26-7-719, nr. 25,492, Aneks i Kryekomandës së ushtrisë, 20 maj 1916.
-
Po aty, Vj.26-3-393, nr. 867/res, Shtojcë e shkresës private dërguar nga konsulli i përgjithshëm austro-hungarez në Shkodër, Kral, për Alfred fon Rappaport, Shkodër, 13 gusht 1916. Sefedin bej Begolli, i cili pas pushtimit malazez ushtroi funksione administrative në sektorin e gjyqësorit në Pejë, në një fjalim të botuar në shtypin malazez, në nëntor 1913, tregonte përkushtimin dhe besnikërinë e tij ndaj Mbretërisë së Malit të Zi, duke vlerësuar gjoja “tolerancën fetare midis të krishterëve dhe myslimanëve” nën sundimin malazez. Ai shprehte gatishmërinë që të flijohej për interesat e Malit të Zi. Shih më gjerësisht: Глас Црногорца, "Говор г. Сафедин бега Махмутбеговића", број 52., Цетиње, субота, 9. новембра 1913., страна 5.
-
Hasan Bello, Marrëdhëniet shqiptaro-turke 1912-1939, Tiranë: Qendra e Studimeve Albanologjike - Instituti i Historisë, 2015, f. 125.
-
Shukri Rahimi, “E kaluara historike e Rugovës”, Rugova - Monografi etnografike - Libri XIV, Sesioni i Shkencave Shoqërore, Libri 6, Prishtinë: Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës, 1987, f. 27.
-
AIHT, Vj. 26-1-118, nr. 1861/II, Aneks i relacionit nr. 58A-B/p, të datës 23 korrik 1916 i ministrit fuqiplotë Eduard Otto, përfaqësues i MPJ në Cetinë dërguar MPJ në Vjenë, Cetinë, 22 korrik 1916.
-
Arbeiter-Zeitung, "Ententelügen über die Verhältnisse in Serbien, Montenegro und Albanien.", nr.238, XXVIII. Jahrgang., Wien, Montag, 28. August 1916, seite 2; Pester lloyd, "Ententelügen über die Verhältnisse in Serbien, Montenegro und Albanien.", nr.239, 63. Jahrgang, Budapest, Montag, 28. August 1916, seite 4.
-
F. Rifati, Kosova gjatë Luftës..., f.205.
-
AIHT, Vj. 26-17-1799, nr. 84/P, Raport tepër sekret i përfaqësuesit të MPJ në Cetinë, Otto, dërguar baronit Burian në Vjenë, Cetinë, 8 tetor 1916; Xhevat Repishti, “Revolta e masave të Shkodrës në pranverën e vitit 1916 kundër pushtuesve austro-hungarezë”, në Studime historike, viti XXVII (X), nr. 1, Tiranë: Akademia e Shkencave e RPSH & Instituti i Historisë, 1973, f. 74; Ledia Dushku, “Shqiptarët përballë ushtarakëve dhe diplomatëve austro-hungarezë (1914-1916)”, në Studime historike, Viti LXX 3-4/2016, Tiranë: Qendra e Studimeve Albanologjike - Instituti i Historisë, 2016, f. 82.
-
Po aty, Vj. 26-18-1809, nr. 1135/Res, Aneks i konsullit të Përgjithshëm austro-hungarez në Shodër, Kral, dërguar Alfred von Rappaport, Shkodër, 3 dhjetor 1916.
-
Vukota Vukotić, “Muslimani internirani u Austro-Ugarsku 1916-1918”, Almanah, nr.75-76, Časopis za proučavanje, prezentaciju i zaštitu kulturno-istorijske baštine Bošnjaka/Muslimana, Podgorica: 2017, f. 295-298.
-
Në janar të vitit 1917, në Mal të Zi u kthye nga internimi një masë klerikësh ortodoksë. Në mesin e tyre ishin edhe Theofan Gjokoviq, Milutije Vukoviq e Grigarije Ristiq nga Peja. Shih: Cetinjer Zeitung, "Rückkehr internierter Geistlicher nach Montenegro.", nr.45, Cetinje, am 18. Jänner 1917, seite 3.
-
Po aty, Vj.26-18-1809, nr. 1135/Res, Aneks i konsullit të Përgjithshëm austro-hungarez në Shodër, Kral, dërguar Alfred von Rappaport, Shkodër, 3 dhjetor 1916.
-
Limon Rushiti, Rrethanat politiko-shoqërore në Kosovë 1912-1918, Prishtinë, “Rilindja”, 1986, f. 188.
-
H. Bello, Marrëdhëniet shqiptaro-turke..., f. 125.
-
Pester lloyd, "Ententelügen über die Verhältnisse in Serbien, Montenegro und Albanien.", nr. 239, 63. Jahrgang, Budapest, Montag, 28. August 1916, seite 4.
-
Cetinjer Zeitung, "Albanische Führer in Albanien.", nr.20, Cetinje, am 22. Oktober 1916, seite 3.
-
AIHT, Vj. 27-2-257, pa nr, Shkresë e Guvernatorit të Përgjithshëm ushtarak në Mal të Zi, kontit Klam Martiniq, dërguar ministrit të Jashtëm kontit Czernin në Vjenë, Cetinë, 13 dhjetor 1917.
-
Mund të përmendim disa prej tyre, si: Abdulla Mustafa, Agush Sulejman Zeka, Ali Fetah Kullashi, Avdulla Aligjiku, Beqir Hajdar Aligjiku, Brahim Malë Belegu, Ethem Sapunxhiu, Halim Haxhi Jashari, Haxhi Emin Zajmi, Haxhi Hasan Muhaxheri, Idriz Mula, Isa Halit Blaku, Jakup Radoniqi, Lorenc Gjon Augustini, Mehmed Jahja Kasapi, Mustafa Gega, Rexhep Hajdari, Shaban Belegu, Shyqri Rashiti, Zef Pjetri etj.
-
Mund të përmendim disa prej tyre, si: Aleksija Stefançeviq, Arso Jovanoviq, Cvetko Momiq, Ljubomir Teodosijeviq, Malishiq Stefançeviq, Milan Jovanoviq, Todor Joksimoviq, Zhivko Radeviq etj.
-
Shih më gjerësisht numrat e botuar të Cetinjer Zeitung nga data 17 mars deri më 30 qershor 1918.
-
AIHT, Vj. 27-4-436, nr. 25-B/P, Rezervat i Otto nga Cetina dërguar MPJ në Vjenë, Cetinë, 5 prill 1917; Vëllazënija, “Përparimi i popullit të Pejës”, nr. 109, Vjenë, 4 Shtatuer 1918, f. 2; Sh. Rahimi, “E kaluara...”, f.27.
-
Po aty, Vj. 27-2-257, pa nr, Shkresë e guvernatorit të përgjithshëm ushtarak në Mal të Zi, kon tit Klam Martiniq, dërguar ministrit të Jashtëm kontit Czernin në Vjenë, Cetinë, 13 dhjetor 1917.
-
Nexhip Basha (1877-1952) ishte nga Peja. Në vitin 1904 diplomoi në Shkollën e Lartë Juridiko-Ekonomike në Stamboll. Ka ushtruar funksionin e kajmekamit në Pejë, Mitrovicë, Kumanovë, Preshevë, Vushtrri e Veles. Si personalitet i njohur në veprimtari administrative, u emërua Prefekt i Vlorës në vitin 1914. Shih më gjerësisht: Muhamet Shatri, Kryengritja e Përgjithshme Shqiptare kundërosmane e vitit 1912, Prishtinë: “Libri Shkollor”, 2016, f. 255.
-
Po aty, Vj. 26-1-146, nr. 736, Telegram i Kral nga Shkodra për baronin Burian në Vjenë, pa datë.
-
Cetinjer Zeitung, "Sanitäre Einrichtungen im Hü. G. 6. in Montenegro.", nr.2, Cetinje, am 20. August 1916, seite 3.
-
Po aty, "Die Volksküche in Ipek.", nr.81, Cetinje, Donnerstag, den 24. Mai 1917, seite 3.
-
Po aty, "Tagesneuigkeiten. Des Kaisers und Königs Geburtstag. Ipek.", nr.110, Cetinje, Sonntag, den 2. September 1917, seite 2.
-
Po aty, "Zivilkommissär Emil Opalka.", nr.198, Cetinje, Sonntag den 7. Juli 1918, seite 3.
-
AIHT, Vj. 27-4-421, nr. 3222, Telegram i MPJ në Vjenë dërguar Storck, Vjenë, 15 qershor 1917; Beqir Meta, “Ndikimi i Luftës I Botërore në procesin e konsolidimit të kombit shqiptar”, Studime shoqërore, nr. 2-2015, Prishtinë: Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës, 2015, f. 195.
-
Helen A. Pavichevich, Education and Modernization in Montenegro, 1831-1918, Dissertations, USA: Layola University Chicago, 1976, f.7.
-
AIHT, Vj. 27-4-421, nr. 3222, Telegram i MPJ në Vjenë dërguar Storck, Vjenë, 15 qershor 1917; B. Meta, “Ndikimi i Luftës I Botërore...”, f. 195.
-
Demë Mulliqi, Rrugëtimi i shkollës dhe arsimit në komunën e Pejës deri në vitin 1945, Pejë: 2004, f. 54-55; Bajram Shatri, Arsimi fillor në Kosovë në shekullin XX – sfida, dëshmi, fakte, Prishtinë: “Libri shkollor”, 2006, f. 37; Abdulla R. Vokrri, Shkollat dhe arsimi në anën e Llapit brenda viteve 1878-1944, Prishtinë: Enti i Teksteve dhe i Mjeteve Mësimore i Kosovës, 1995, f. 45; Ali Lunji, Beqir Kastrati legjendë e arsimit kosovar, Prishtinë: “Libri Shkollor”, 2001, f. 13; Jashar Rexhepagiq, Zhvillimi i arsimit dhe i sistemit shkollor të kombësisë shqiptare në territorin e Jugosllavisë së sotme deri në vitin 1918, Prishtinë: Enti i Teksteve dhe i Mjeteve Mësimore i Krahinës Socialiste Autonome të Kosovës, 1970, f. 262; Sherif Daut Krasniqi, Vranoci në përthyerje historike (etnomonografi), Pejë: “Dukagjini”, 2011, f. 479-480.
-
Cetinjer Zeitung, "Tagesneuigkeiten. Des Kaisers und Königs Geburtstag. Ipek.", nr.110, Cetinje, Sonntag, den 2. September 1917, seite 2.
-
Monografia Peja: Vështrim monografik për Komunën e Pejës, Pejë: Komuna e Pejës, Drejtoria për Kulturë, Rini dhe Sport, 2017, f. 281.
-
Vëllazënija, “Kurs pedagogjie në Pejë”, nr. 85, Vjenë, 20 Dhetuer 1917, f.2; J. Rexhepagiq, Zhvillimi i arsimit dhe i sistemit shkollor..., f. 262-263; Abdulla R. Vokrri, Ibrahim Kolçi mësues e patriot, Prishtinë: “Rilindja”, 1993, f. 34.
-
Cetinjer Zeitung, "Tagesneuigkeiten.", nr.11, Cetinje, am 21. September 1916, seite 3.
-
Lepidopteren aus Neumontenegro (Ergebnisse der im Jahre 1916 im Auftrage und auf Kosten der Kaiserl. Akademie der Wissenschaften in Wien von Dr. Arnold Penther ausgeführten zoologischen Forschungsreise in Serbien und Neumontenegro), Von Prof. Hans Rebel, (Vorgelegt in der Sitzung am 11. Oktober 1917); Akademie d. Wissenschaften Wien, Die lepidopterenfauna Albaniens (mit berücksichtigung der nachbargebiete), von Hans Rebel und Hans Zenry, Vorgelegt ind der sitzung am 18. Juni 1931.
-
Monografia Peja..., f. 54.
-
Luan Përzhita, “Kontributi austro-hungarez për arkeologjinë shqiptare”, Austro-Hungaria dhe Shqipëria, 1916-1918, Tiranë: Ministria e Kulturës, Muzeu Historik Kombëtar, 2019, f. 234.
-
Posta e Shqypnis, “Ndisija komtare e Pejës – Nji ftyrë e Skanderbegut 10.000 koronë” nr. 47, Shkodër, e Merrkure, 29 maj 1918, f.4; Cetinjer Zeitung, "Die Karlwoche in Ipek.", nr.195, Cetinje, Donnerstag den 27. Juni 1918, seite 4.
-
Po aty.
-
Cetinjer Zeitung, "Tagesneuigkeiten. Dankgottesdienst für die Errettung unseres Kaisers und Königs.", nr. 132, Cetinje, Sonntag, den 18. November 1917, seite 2.
-
AIHT, Vj. 27-2-257, pa nr, Shkresë e Guvernatorit të Përgjithshëm ushtarak në Mal të Zi, kontit Klam Martiniq, dërguar ministrit të Jashtëm kontit Czernin në Vjenë, Cetinë, 13 dhjetor 1917.
-
Cetinjer Zeitung, "Die Balkanvölker.", nr.137, Cetinje, Donnerstag, den 6. Dezember 1917, seite 2.
-
Arkivi Qendror i Shtetit i Republikës së Shqipërisë (AQSH), Fondi: Hoxhë Kadri Prishtina, nr. 422, dosje pa numër dhe vit, të cilës i mungojnë 9 fletat e para, fl. 15-16, 22, Dokument mbi gjendjen e popullsisë shqiptare të Kosovës në prag të përfundimit të Luftës së Parë Botërore, më 1918; Ajet Haxhiu, Shota dhe Azem Galica, Botim i dytë, Tiranë: “8 Nëntori”, 1982, f. 58; Lush Culaj, Shqipëria dhe problemi kombëtar 1918-1928, Prishtinë: Instituti Albanologjik i Prishtinës, 2004, f. 28; Marenglen Verli, Shqiptarët në optikën e diplomacisë austro-hungareze (1877-1918), Tiranë: “Klean”, 2014, f. 298.
-
Pages de Guerre, Ecrites au jour le jour, Fascicule deux cent-treiziéme, Ein pleine Guerre, "Communique de l'armée d'Orient", 17 octobre 1918, Nancy (5 Novembre 1918), f.6812, 6823; The Kia Ora Coo-ee news, “In Macedonia”, Official Magazine of the Australian and New Zealand forces in Egypt, Palestine, Salonica & Mesopotamia, No.10, October 23rd., 1918, page 7. 55 Le figaro, “ARMEE D'ORIENT”, nr. 291, Paris, venredi, 18 octobre 1918, f. 1.
-
AQSH, Fondi: Hoxhë Kadri Prishtina, nr. 422, dosje pa numër dhe vit, të cilës i mungojnë 9 fletat e para, fl. 15-16, 22, Dokument mbi gjendjen e popullsisë shqiptare të Kosovës në prag të përfundimit të Luftës së Parë Botërore, më 1918; L. Culaj, Shqipëria dhe problemi kombëtar..., f. 28.
-
Agjencia Shtetërore e Arkivave të Kosovës (ASHAK), Fondi: Koleksioni – lënda memoare, kutia nr.2, Kujtime të Gjoke Pantiq, f.22; B. Hrabak, “Reokupacija oblasti Srbske i Crnagorske...”, f.256-258; Дмитар Тасић, Рат после рата - Воска Краљевине Срба, Хрвата и Словенаца на Косову и Метохији и у Македонији 1918-1920, Београд: "Институт за Стратегијска Инстраживања”, 2008, f.46-37; Hakif Bajrami, “Si e riokupoi Serbia Kosovën më 1918”, në Vjetar, nr.XXXVII-XXXVIII, Prishtinë: Arkivi i Kosovës, 2007, f.213-221; Izber Hoti, “Peja me rrethinë në fund të vitit 1918 mbështetur në të dhënat serbe”, në Kosova, nr.28-2006, Prishtinë: Instituti i Historisë, 2006, f.200.
Referanslar
Arkivi i Institutit të Historisë në Tiranë (AIHT), Fondi: Arkivi i Vjenës, Vj. 24-36-3634, nr. 403, Telegram i Ambasadës austro-hungareze në Durrës dërguar Ministrisë së Punëve të Jashtme në Vjenë, Durrës, 6 shtator 1914.
Po aty, Vj. 24-36-3626, nr. 429, Telegram i konsullit austro-hungarez në Shkodër, Halla, dërguar MPJ në Vjenë, Shkodër, 30 gusht 1914.
Der österreichisch-ungarische Heeresbericht: Ipek und Djakova in Montenegro besetzt, Der Stellvertreter des Chefs des Generalstabes. v. Hoefer, Feldmarschalleutnant, Wien, 7. Dezember 1915, Amtliche Kriegs-Depeschen nach Berichten des Wolff´schen Telegr.-Bureaus, Band 3, Berlin: "Nationaler Verlag", 1916; Reichspost, "Unsere Truppen vor Ipek. 2100 Serben und Montenegriner gefangen.", nr.574, XXII. Jahrgang, Wien, Dienstag den 7. Dezember 1915, seite 2; L'Home Enchainé, "Les opérations contre le Monténégro", No.424, Paris, Mercredi, 8 decembre 1915, f.1; Streffleur Katonai lapja, "A balkáni hadmüveletek.", nr.57, Bécs, szombat, 11. december 1915, oldal 5-6; Vëllazënija, “Lufta Balkane. Kalendari i luftës prej fillesës së mësymes së re të fuqivet qendrave.”, nr.1, Vjenë, 12 Kallënduer 1916, f.2-3.
Dielli, “Shqiptaret marrin piese ne luften per Ipekun”, nr. 534, Boston, Mass., December 8, 1915, f. 1; Le Petit Journal, “Les Autrichiens tenus en échec par les Monténégrins”, No.19339, Paris, Mercredi, 8 decembre 1915, f.3; La Lanterne, “Comuniqué monténégrin”, No.14.018, Paris, Venredi, 10 decembre 1915, f.1; Peter Enne, Die österreichisch-ungarische Offensive gegen Montenegro 1916 unter besonderer Berücksichtigung der Operation über den Lovćen und des Zusammenbruchs der montenegrinischen Armee, Diplomarbeit, Wien: Universität Wien, 2008, f.53.
Arbeiter-Zeitung, "Südöstlicher Kriegsschauplatz.", nr.340, XXVII. Jahrgang., Wien, Freitag, 10. Dezember 1915, seite 1.
Streffleur Katonai lapja, "A balkáni hadmüveletek.", nr.57, Bécs, szombat, 11. december 1915, oldal 6.
Dielli, “Shqiptaret”, nr. 568, Boston, Mass., Wednesday, January 19, 1916, f. 2; N. Ferizi, Familja Curri, f. 25.
The Mercury, “Battle of Ipek.”, No. 14,274, Hobart, Friday, December 10, 1915, page 5. Varësisht nga autenticiteti i informacioneve dhe shpërndarja e tyre në agjenci informimi, në fillim raportohej për shifra të ndryshme të të zënëve robër. Kështu, në raportime të tjera informative thuhet se gjatë pushtimit të Pejës u zunë robër 1 250 ushtarë. Mirëpo, numri i tyre është rritur dita-ditës. Shih: The Carolina Home and Farm and The Eastern Reflector, “Attempt crush Allied troops in Macedonia”, Volume 47, Greenville, North Carolina, Friday, December 10, 1915, page 1.
Der Weltkrieg am 13. Dezember 1915: Balkankriegscchaupltz, Amtliche Kriegs-Depeschen nach Berichten des Wolff´schen Telegr.-Bureaus, Band 3, Berlin: "Nationaler Verlag", 1916.
The Ashburton Guardian, “Roumania’s policy may result in new war zone.”, Vol. XXXV, No. 8327, Ashburton, New Zeland, Tuesday, December 21, 1915, page 5.
Fitim Rifati, Kosova gjatë Luftës së Parë Botërore, 1914-1918, Prishtinë: Instituti i Historisë - Prishtinë, 2019, f. 167.
AIHT, Vj. 26-7-719, nr. 25,492, Aneks i Kryekomandës së ushtrisë, 20 maj 1916.
Po aty, Vj.26-3-393, nr. 867/res, Shtojcë e shkresës private dërguar nga konsulli i përgjithshëm austro-hungarez në Shkodër, Kral, për Alfred fon Rappaport, Shkodër, 13 gusht 1916. Sefedin bej Begolli, i cili pas pushtimit malazez ushtroi funksione administrative në sektorin e gjyqësorit në Pejë, në një fjalim të botuar në shtypin malazez, në nëntor 1913, tregonte përkushtimin dhe besnikërinë e tij ndaj Mbretërisë së Malit të Zi, duke vlerësuar gjoja “tolerancën fetare midis të krishterëve dhe myslimanëve” nën sundimin malazez. Ai shprehte gatishmërinë që të flijohej për interesat e Malit të Zi. Shih më gjerësisht: Глас Црногорца, "Говор г. Сафедин бега Махмутбеговића", број 52., Цетиње, субота, 9. новембра 1913., страна 5.
Hasan Bello, Marrëdhëniet shqiptaro-turke 1912-1939, Tiranë: Qendra e Studimeve Albanologjike - Instituti i Historisë, 2015, f. 125.
Shukri Rahimi, “E kaluara historike e Rugovës”, Rugova - Monografi etnografike - Libri XIV, Sesioni i Shkencave Shoqërore, Libri 6, Prishtinë: Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës, 1987, f. 27.
AIHT, Vj. 26-1-118, nr. 1861/II, Aneks i relacionit nr. 58A-B/p, të datës 23 korrik 1916 i ministrit fuqiplotë Eduard Otto, përfaqësues i MPJ në Cetinë dërguar MPJ në Vjenë, Cetinë, 22 korrik 1916.
Arbeiter-Zeitung, "Ententelügen über die Verhältnisse in Serbien, Montenegro und Albanien.", nr.238, XXVIII. Jahrgang., Wien, Montag, 28. August 1916, seite 2; Pester lloyd, "Ententelügen über die Verhältnisse in Serbien, Montenegro und Albanien.", nr.239, 63. Jahrgang, Budapest, Montag, 28. August 1916, seite 4.
F. Rifati, Kosova gjatë Luftës..., f.205.
AIHT, Vj. 26-17-1799, nr. 84/P, Raport tepër sekret i përfaqësuesit të MPJ në Cetinë, Otto, dërguar baronit Burian në Vjenë, Cetinë, 8 tetor 1916; Xhevat Repishti, “Revolta e masave të Shkodrës në pranverën e vitit 1916 kundër pushtuesve austro-hungarezë”, në Studime historike, viti XXVII (X), nr. 1, Tiranë: Akademia e Shkencave e RPSH & Instituti i Historisë, 1973, f. 74; Ledia Dushku, “Shqiptarët përballë ushtarakëve dhe diplomatëve austro-hungarezë (1914-1916)”, në Studime historike, Viti LXX 3-4/2016, Tiranë: Qendra e Studimeve Albanologjike - Instituti i Historisë, 2016, f. 82.
Po aty, Vj. 26-18-1809, nr. 1135/Res, Aneks i konsullit të Përgjithshëm austro-hungarez në Shodër, Kral, dërguar Alfred von Rappaport, Shkodër, 3 dhjetor 1916.
Vukota Vukotić, “Muslimani internirani u Austro-Ugarsku 1916-1918”, Almanah, nr.75-76, Časopis za proučavanje, prezentaciju i zaštitu kulturno-istorijske baštine Bošnjaka/Muslimana, Podgorica: 2017, f. 295-298.
Në janar të vitit 1917, në Mal të Zi u kthye nga internimi një masë klerikësh ortodoksë. Në mesin e tyre ishin edhe Theofan Gjokoviq, Milutije Vukoviq e Grigarije Ristiq nga Peja. Shih: Cetinjer Zeitung, "Rückkehr internierter Geistlicher nach Montenegro.", nr.45, Cetinje, am 18. Jänner 1917, seite 3.
Po aty, Vj.26-18-1809, nr. 1135/Res, Aneks i konsullit të Përgjithshëm austro-hungarez në Shodër, Kral, dërguar Alfred von Rappaport, Shkodër, 3 dhjetor 1916.
Limon Rushiti, Rrethanat politiko-shoqërore në Kosovë 1912-1918, Prishtinë, “Rilindja”, 1986, f. 188.
H. Bello, Marrëdhëniet shqiptaro-turke..., f. 125.
Pester lloyd, "Ententelügen über die Verhältnisse in Serbien, Montenegro und Albanien.", nr. 239, 63. Jahrgang, Budapest, Montag, 28. August 1916, seite 4.
Cetinjer Zeitung, "Albanische Führer in Albanien.", nr.20, Cetinje, am 22. Oktober 1916, seite 3.
AIHT, Vj. 27-2-257, pa nr, Shkresë e Guvernatorit të Përgjithshëm ushtarak në Mal të Zi, kontit Klam Martiniq, dërguar ministrit të Jashtëm kontit Czernin në Vjenë, Cetinë, 13 dhjetor 1917.
Mund të përmendim disa prej tyre, si: Abdulla Mustafa, Agush Sulejman Zeka, Ali Fetah Kullashi, Avdulla Aligjiku, Beqir Hajdar Aligjiku, Brahim Malë Belegu, Ethem Sapunxhiu, Halim Haxhi Jashari, Haxhi Emin Zajmi, Haxhi Hasan Muhaxheri, Idriz Mula, Isa Halit Blaku, Jakup Radoniqi, Lorenc Gjon Augustini, Mehmed Jahja Kasapi, Mustafa Gega, Rexhep Hajdari, Shaban Belegu, Shyqri Rashiti, Zef Pjetri etj.
Mund të përmendim disa prej tyre, si: Aleksija Stefançeviq, Arso Jovanoviq, Cvetko Momiq, Ljubomir Teodosijeviq, Malishiq Stefançeviq, Milan Jovanoviq, Todor Joksimoviq, Zhivko Radeviq etj.
Shih më gjerësisht numrat e botuar të Cetinjer Zeitung nga data 17 mars deri më 30 qershor 1918.
AIHT, Vj. 27-4-436, nr. 25-B/P, Rezervat i Otto nga Cetina dërguar MPJ në Vjenë, Cetinë, 5 prill 1917; Vëllazënija, “Përparimi i popullit të Pejës”, nr. 109, Vjenë, 4 Shtatuer 1918, f. 2; Sh. Rahimi, “E kaluara...”, f.27.
Po aty, Vj. 27-2-257, pa nr, Shkresë e guvernatorit të përgjithshëm ushtarak në Mal të Zi, kon tit Klam Martiniq, dërguar ministrit të Jashtëm kontit Czernin në Vjenë, Cetinë, 13 dhjetor 1917.
Nexhip Basha (1877-1952) ishte nga Peja. Në vitin 1904 diplomoi në Shkollën e Lartë Juridiko-Ekonomike në Stamboll. Ka ushtruar funksionin e kajmekamit në Pejë, Mitrovicë, Kumanovë, Preshevë, Vushtrri e Veles. Si personalitet i njohur në veprimtari administrative, u emërua Prefekt i Vlorës në vitin 1914. Shih më gjerësisht: Muhamet Shatri, Kryengritja e Përgjithshme Shqiptare kundërosmane e vitit 1912, Prishtinë: “Libri Shkollor”, 2016, f. 255.
Po aty, Vj. 26-1-146, nr. 736, Telegram i Kral nga Shkodra për baronin Burian në Vjenë, pa datë.
Cetinjer Zeitung, "Sanitäre Einrichtungen im Hü. G. 6. in Montenegro.", nr.2, Cetinje, am 20. August 1916, seite 3.
Po aty, "Die Volksküche in Ipek.", nr.81, Cetinje, Donnerstag, den 24. Mai 1917, seite 3.
Po aty, "Tagesneuigkeiten. Des Kaisers und Königs Geburtstag. Ipek.", nr.110, Cetinje, Sonntag, den 2. September 1917, seite 2.
Po aty, "Zivilkommissär Emil Opalka.", nr.198, Cetinje, Sonntag den 7. Juli 1918, seite 3.
AIHT, Vj. 27-4-421, nr. 3222, Telegram i MPJ në Vjenë dërguar Storck, Vjenë, 15 qershor 1917; Beqir Meta, “Ndikimi i Luftës I Botërore në procesin e konsolidimit të kombit shqiptar”, Studime shoqërore, nr. 2-2015, Prishtinë: Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës, 2015, f. 195.
Helen A. Pavichevich, Education and Modernization in Montenegro, 1831-1918, Dissertations, USA: Layola University Chicago, 1976, f.7.
AIHT, Vj. 27-4-421, nr. 3222, Telegram i MPJ në Vjenë dërguar Storck, Vjenë, 15 qershor 1917; B. Meta, “Ndikimi i Luftës I Botërore...”, f. 195.
Demë Mulliqi, Rrugëtimi i shkollës dhe arsimit në komunën e Pejës deri në vitin 1945, Pejë: 2004, f. 54-55; Bajram Shatri, Arsimi fillor në Kosovë në shekullin XX – sfida, dëshmi, fakte, Prishtinë: “Libri shkollor”, 2006, f. 37; Abdulla R. Vokrri, Shkollat dhe arsimi në anën e Llapit brenda viteve 1878-1944, Prishtinë: Enti i Teksteve dhe i Mjeteve Mësimore i Kosovës, 1995, f. 45; Ali Lunji, Beqir Kastrati legjendë e arsimit kosovar, Prishtinë: “Libri Shkollor”, 2001, f. 13; Jashar Rexhepagiq, Zhvillimi i arsimit dhe i sistemit shkollor të kombësisë shqiptare në territorin e Jugosllavisë së sotme deri në vitin 1918, Prishtinë: Enti i Teksteve dhe i Mjeteve Mësimore i Krahinës Socialiste Autonome të Kosovës, 1970, f. 262; Sherif Daut Krasniqi, Vranoci në përthyerje historike (etnomonografi), Pejë: “Dukagjini”, 2011, f. 479-480.
Cetinjer Zeitung, "Tagesneuigkeiten. Des Kaisers und Königs Geburtstag. Ipek.", nr.110, Cetinje, Sonntag, den 2. September 1917, seite 2.
Monografia Peja: Vështrim monografik për Komunën e Pejës, Pejë: Komuna e Pejës, Drejtoria për Kulturë, Rini dhe Sport, 2017, f. 281.
Vëllazënija, “Kurs pedagogjie në Pejë”, nr. 85, Vjenë, 20 Dhetuer 1917, f.2; J. Rexhepagiq, Zhvillimi i arsimit dhe i sistemit shkollor..., f. 262-263; Abdulla R. Vokrri, Ibrahim Kolçi mësues e patriot, Prishtinë: “Rilindja”, 1993, f. 34.
Cetinjer Zeitung, "Tagesneuigkeiten.", nr.11, Cetinje, am 21. September 1916, seite 3.
Lepidopteren aus Neumontenegro (Ergebnisse der im Jahre 1916 im Auftrage und auf Kosten der Kaiserl. Akademie der Wissenschaften in Wien von Dr. Arnold Penther ausgeführten zoologischen Forschungsreise in Serbien und Neumontenegro), Von Prof. Hans Rebel, (Vorgelegt in der Sitzung am 11. Oktober 1917); Akademie d. Wissenschaften Wien, Die lepidopterenfauna Albaniens (mit berücksichtigung der nachbargebiete), von Hans Rebel und Hans Zenry, Vorgelegt ind der sitzung am 18. Juni 1931.
Monografia Peja..., f. 54.
Luan Përzhita, “Kontributi austro-hungarez për arkeologjinë shqiptare”, Austro-Hungaria dhe Shqipëria, 1916-1918, Tiranë: Ministria e Kulturës, Muzeu Historik Kombëtar, 2019, f. 234.
Posta e Shqypnis, “Ndisija komtare e Pejës – Nji ftyrë e Skanderbegut 10.000 koronë” nr. 47, Shkodër, e Merrkure, 29 maj 1918, f.4; Cetinjer Zeitung, "Die Karlwoche in Ipek.", nr.195, Cetinje, Donnerstag den 27. Juni 1918, seite 4.
Po aty.
Cetinjer Zeitung, "Tagesneuigkeiten. Dankgottesdienst für die Errettung unseres Kaisers und Königs.", nr. 132, Cetinje, Sonntag, den 18. November 1917, seite 2.
AIHT, Vj. 27-2-257, pa nr, Shkresë e Guvernatorit të Përgjithshëm ushtarak në Mal të Zi, kontit Klam Martiniq, dërguar ministrit të Jashtëm kontit Czernin në Vjenë, Cetinë, 13 dhjetor 1917.
Cetinjer Zeitung, "Die Balkanvölker.", nr.137, Cetinje, Donnerstag, den 6. Dezember 1917, seite 2.
Arkivi Qendror i Shtetit i Republikës së Shqipërisë (AQSH), Fondi: Hoxhë Kadri Prishtina, nr. 422, dosje pa numër dhe vit, të cilës i mungojnë 9 fletat e para, fl. 15-16, 22, Dokument mbi gjendjen e popullsisë shqiptare të Kosovës në prag të përfundimit të Luftës së Parë Botërore, më 1918; Ajet Haxhiu, Shota dhe Azem Galica, Botim i dytë, Tiranë: “8 Nëntori”, 1982, f. 58; Lush Culaj, Shqipëria dhe problemi kombëtar 1918-1928, Prishtinë: Instituti Albanologjik i Prishtinës, 2004, f. 28; Marenglen Verli, Shqiptarët në optikën e diplomacisë austro-hungareze (1877-1918), Tiranë: “Klean”, 2014, f. 298.
Pages de Guerre, Ecrites au jour le jour, Fascicule deux cent-treiziéme, Ein pleine Guerre, "Communique de l'armée d'Orient", 17 octobre 1918, Nancy (5 Novembre 1918), f.6812, 6823; The Kia Ora Coo-ee news, “In Macedonia”, Official Magazine of the Australian and New Zealand forces in Egypt, Palestine, Salonica & Mesopotamia, No.10, October 23rd., 1918, page 7. 55 Le figaro, “ARMEE D'ORIENT”, nr. 291, Paris, venredi, 18 octobre 1918, f. 1.
AQSH, Fondi: Hoxhë Kadri Prishtina, nr. 422, dosje pa numër dhe vit, të cilës i mungojnë 9 fletat e para, fl. 15-16, 22, Dokument mbi gjendjen e popullsisë shqiptare të Kosovës në prag të përfundimit të Luftës së Parë Botërore, më 1918; L. Culaj, Shqipëria dhe problemi kombëtar..., f. 28.
Agjencia Shtetërore e Arkivave të Kosovës (ASHAK), Fondi: Koleksioni – lënda memoare, kutia nr.2, Kujtime të Gjoke Pantiq, f.22; B. Hrabak, “Reokupacija oblasti Srbske i Crnagorske...”, f.256-258; Дмитар Тасић, Рат после рата - Воска Краљевине Срба, Хрвата и Словенаца на Косову и Метохији и у Македонији 1918-1920, Београд: "Институт за Стратегијска Инстраживања”, 2008, f.46-37; Hakif Bajrami, “Si e riokupoi Serbia Kosovën më 1918”, në Vjetar, nr.XXXVII-XXXVIII, Prishtinë: Arkivi i Kosovës, 2007, f.213-221; Izber Hoti, “Peja me rrethinë në fund të vitit 1918 mbështetur në të dhënat serbe”, në Kosova, nr.28-2006, Prishtinë: Instituti i Historisë, 2006, f.200.
