Instituti “Kyriaz” nga gur themeli i arsimit kombëtar shqiptar në tempull i trashëgimisë kulturore e historike, që ka nevojë për mbrojtje e konservim

Abstract

Kolegji Universitar “Qiriazi” e ka zanafillën që në vitin 1922, kur Parashqevi Qiriazi (1887–1971), Sevasti Qiriazi (1871–1949) dhe Kristo Dako (1876–1941) themeluan Institutin Femëror “Kyrias” në Kodër-Kamëz. Ky institut u krijua me synimin për të promovuar emancipimin e gruas, arsimimin, barazinë gjinore dhe fuqizimin e pozitës së gruas shqiptare në jetën shoqërore dhe politike. Ai përfaqësonte një vazhdimësi të traditës familjare të Qiriazëve dhe u mbështet në përvojat jetësore të tyre në Rumani, Turqi dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës, si dhe në angazhimin aktiv të motrave Qiriazi në çështjet kombëtare shqiptare. Edhe në ditët e sotme, ky institucion mbetet unik dhe i pakrahasueshëm – jo vetëm për trashëgiminë e pasur historike që mbart, por edhe për arkitekturën e veçantë, e cila frymëzon çdo veprimtari edukative, shkencore apo shoqërore. Për këtë arsye, meriton vëmendje të veçantë si nga studiuesit, ashtu edhe nga institucionet shtetërore, në veçanti nga Instituti i Monumenteve të Kulturës. Metodologjia e përdorur në këtë studim është cilësore dhe eksploruese, e përqendruar në studimin e dokumenteve arkivore, analizën e fotografive dhe skicave arkitekturore, si dhe intervistimin e pasardhësve të familjes Dako. Këto metoda kanë çuar në gjetje me vlerë dhe në dhënien e rekomandimeve konkrete lidhur me statusin kulturor dhe ligjor të institucionit. Qëllimi final i këtij studimi është të mbështesë hapat paraprakë drejt shpalljes së Kolegjit Universitar “Qiriazi” - pasardhës i Institutit Femëror “Kyrias” - si monument kulture ose objekt me vlerë historike.