Variante të hershme doktrinare në një kontekst të historisë së letërsisë së shkruar shqipe

Abstract

Periodizimi i historisë së letërsisë së shkruar shqipe iniciohet me të drejtë me marrjen parasysh të kontributeve që nuk përbëjnë vetëm dokumente shkrimore të shkëputura në pikëpamje përmbajtjeje dhe plotësie tekstore. Të tilla tekste janë parë me vëmendje nga kritikët dhe studiuesit e letërsisë së shkruar shqipe, por dhe nga historianë dhe gjurmues të burimeve më të hershme shkrimore që hedhin dritë si mbi historinë e kombit tonë, ashtu dhe mbi rolin e personaliteteve që duke u paraqitur si lëvrues një kulture specifike shkrimore në gjuhën tonë, bëjnë pjesë në një mozaik historik që u shënua ndjeshëm dhe nga kontributi i tyre, sa konkret aq dhe i pashlyer. Letërsia e shkruar shqipe shënohet dhe nga vepërza që janë paracaktuar të jenë doracakë doktrinarë që do t’i shërbenin praktikës së rëndësishme të liturgjisë së përditshme dhe besimit të krishterë në viset tona. Një traditë e konsiderueshme gjurmimesh u njeh dhe këtyre botimeve e varianteve të tyre mjaft vlera në disa pikëpamje dhe evidentimi i tyre dëshmohet në mjaft studime tematike mbi historinë e letërsisë së shkruar shqipe. Vitet e fundit hulumtimi mbi tekstet përkatëse të këtyre vepërzave është shtrirë më gjerësisht duke qenë se janë përpiluar botime kritike dhe filologjike që kanë mundësuar dhe lehtësuar përafrimin me përmbajtjen dhe elemente qenësore të brendisë së këtyre teksteve. Të afërta në kohë dhe me vepra më të mëdha në pikëpamje ndërtimi siç paraqitet dhe Dicionari latinisht-shqip i vitit 1635 i përpiluar nga Frang Bardhi, është e mundur të gjurmohen dhe në lidhje me to tipare të shtypshkrimit por dhe të konceptimit të një metodologjie të përafërt në drejtim të transkribimit apo tejshkrimit të mirëfilltë filologjik të tyre, me një perspektivë dhe të plotësimit me shënime tekstore që i shërbejnë një studimi më të thelluar të përmbajtjes përkatëse.