Nëpër lexime alegorike si çelësa semantikë për romanin “Nëpunësi i pallatit të ëndrrave”

Abstract

Arritjet letrare të Kadaresë si shkrimtar qëndrojnë më shumë tek proza, tregimi e novela dhe veçanërisht tek romani. Siç vlerëson një prej studiuesve të hershëm të tij, Kadare i dha një fytyrë moderne prozës shqipe, në të gjithë përbërësit e vet. Ai flaku prej saj rutinën dhe mjetet e harxhuara, theu skemat e strukturave tradicionale narrative, i solli asaj fuqinë sugjestionuese të nëntekstit që aludonte tek të vërtetat tronditëse të cilat shqetësonin kritikën zyrtare, e pasuroi atë me përmasën universale, e nxori, pra, nga shtrati i Prokustit dhe e futi në shtratin e modernitetit. Duke ardhur në këtë shtrat proza e Kadaresë vuri në qendër dramat e individit dhe të kombit, kërkimet morale në situatat ekzistenciale të jetës së tyre, përsiatjet filozofike për raportet e individit me shoqërinë dhe me shtetin a, më saktë me pushtetin. Me fjalë të tjera, Kadare e bëri romanin roman, pra, e ktheu atë te përmbajtja e vet tipologjike, që është konflikti i individit me forcat që qendrojnë jashtë tij, me institucionet morale e politike, kërkimet e tij shpirtërore dhe rravgimet ekzistenciale të njeriut ose të bashkësisë njerëzore1. Parë nga vlera estetike e qëndrueshme e veprës letrare, ndikimi estetik dhe receptimi isaj, brenda dhe jashtë vendit, I. Kadare mbetet shkrimtari më i rëndësishëm i gjysmës së dytë të shek. XX dhe ndër më të rëndësishmit e mbarë letërsisë shqiptare nga fillimet deri më sot.