Rreth fjalorit të orientalizmave në gjuhën shqipe

Abstract

Në këtë punim, i cili synon të shqyrtojë “Fjalorin e orientalizmave në gjuhën shqipe” të Tahir N. Dizdarit, krahas kontributeve kryesore të autorit në këtë vepër të vëllimshme dhe shumë të vlerësuar, janë trajtuar gjithashtu disa aspekte që lidhen me huazimet e ndryshme gjuhësore, të quajtura zakonisht “orientalizma”.
Autori, në hyrje të veprës, ka theksuar me të drejtë se këto “orientalizma” kanë depërtuar përgjithësisht në gjuhën shqipe përmes gjuhës turke, duke u përshtatur fillimisht me sistemin e përgjithshëm të asaj gjuhe dhe më pas me atë të shqipes. Ai ka bërë gjithashtu përpjekje të suksesshme për të dhënë formën origjinale të atyre fjalëve, të cilat turqishtja i kishte huazuar nga arabishtja, persishtja dhe gjuhë të tjera. Ndër kontributet më të mëdha të këtij autori duhet përmendur fakti se ai ka përfshirë në librin e tij numrin më të madh të tillë të huazimeve në shqipe që janë regjistruar deri më sot: 4406, prej të cilave 1732 me burim të mirëfilltë turk, 1460 me burim arab, 505 me burim pers dhe të tjera. Ai ka theksuar gjithashtu nëse këto fjalë janë përdorur në gjithë territorin shqiptar apo kanë pasur vetëm shtrirje dialektore, ose nuk janë më në përdorim të zakonshëm. Megjithatë, Tahir N. Dizdari ishte i vetëdijshëm për numrin e madh të “orientalizmave” apo turqizmave që ende përdoren në gjuhën shqipe.
Në çdo rast, duhet vënë re se, sipas N. Boretzky (1975, f. 25), “Numri absolut i elementeve turke në shqip ndoshta nuk është më i lartë se në gjuhët e tjera të Ballkanit, por duket se turqizmat në shqip luajnë (ose kanë luajtur) një rol shumë më të madh sesa në serbokroatisht, bullgarisht apo madje greqisht.”
T.N. Dizdari i ka kushtuar gjithashtu vëmendje të veçantë rasteve të shumta të formimit të fjalëve në shqip përmes këtyre huazimeve turke dhe i ka ilustruar pohimet e tij me shembuj konkretë nga burime të ndryshme, veçanërisht nga këngët popullore.
Në këtë punim i është kushtuar një vëmendje e veçantë ndryshimeve të ndryshme fonetike, gramatikore dhe pjesërisht semantike që kanë pësuar këto huazime të ndryshme në shqip. Duhet theksuar, ndër të tjera, se emrat e huazuar kanë hyrë në shqip në formën e rasës emërore njëjës të turqishtes dhe kanë ruajtur të pandryshuar bashkëtingëlloren përfundimtare të temës gjatë gjithë lakimit, për shembull: dert (< persisht dard) ~ derti, shumës derte etj., krahasuar me turqishten dert ~ (gjen.) derdin, (shumës) dertler.
Vepra jetësore e Tahir N. Dizdarit përfaqëson një kontribut të rëndësishëm në studimin e mëtejshëm të zhvillimit historik të fjalorit të gjuhës shqipe.