Dorëshkrimet orientale në arkivin e Kosovës

Autorët

  • Sadik MEHMETI

Abstract

Arkivat e Kosovës, përveç një numri të konsiderueshëm dokumentesh të rëndësishme në gjuhë orientale, ruajnë gjithashtu fondin e dorëshkrimeve osmane si vepra të papublikuara, në gjuhën bazë arabe, turke dhe persiane.
Kronologjia e dorëshkrimeve orientale në arkivat e Kosovës fillon me fjalorin arab-persian në dorëshkrim Tuhfe es-Sibjan, i kopjuar me 841/1437-8, ndërsa dorëshkrimi më i ri unik në gjuhën arabe është i muftiut të Prizrenit, Rrustem ef. Shporta, me titullin "Risale fi bejani Esmaillahi te'ala ve esmai nebijjina alejhis-selam ve esmai xhemil'l-lenbijaii- lmedhkureti fi'I- Kur'ani-l'adhim".
Numri i madh i këtyre dorëshkrimeve i përket shekullit XVII (21 dorëshkrime) dhe shekullit XVIII (19 dorëshkrime). Numri i përgjithshëm i dorëshkrimeve orientale që ruhen në Arkivin e Kosovës, arrin në 69 kodekse ose 99 vepra dorëshkrim. Dyzet dorëshkrime janë të përmbledhura në 10 "mexhmu'a".
Nga këto dorëshkrime, 74 janë arabisht, 19 turqisht, 2 persisht, 1 persisht-turqisht, 1 arabisht-turqisht, 1 arabisht-persisht dhe 1 në gjuhën shqipe me grafi arabe. Midis dorëshkrimeve orientale, mbizotërojnë temat fetare, juridike dhe filozofike. Përveç tyre, ka gjithashtu shkrime letrare, gjuhësore dhe të shkencave natyrore.

Keywords:

dorëshkrime, gjuhë orientale, fetare, letrarë, shkencore

Downloads

Download data is not yet available.

References

  1. Me dorëshkrime orientale kuptojmë të gjitha shkrimet me dorë në gjuhën arabe, turke, persiane dhe në gjuhën shqipe të shkruara me grafi arabe.

  2. Në Bibliotekën Kombëtare Universitare të Prishtinës ruhet dorëshkrimi, deri më tani më i vjetri në Kosovë, i kopjuar në vitin 1347. Sipas informatës së z. Nehat Krasniqi, punonjës shkencor në këtë Bibliotekë, me rastin e hapjes së Ekspozitës së librave të rrallë në Bibliotekën Kombëtare Universitare të Prishtinës, dt. 11 prill 2003.

  3. Hasan Kaleshi, Prizren kao kulturni centar za vreme turskog perioda, Gjurmime Albanologjike, 1, Prishtinë, 1962; Grup autorësh, Suzi Çelebi, Prizren, 1998; Raif Virmiça, Kosova'da osmanli mimari eserleri, I, Ankara, 1999.

  4. Shih: Grup autorësh, Katalog arapski, turski i perzijskih rukopisa, svjeska I-VIII, Sarajevo - London, 1963 -1999.

  5. Momæilo Stojakoviæ, Knjizevna manuscripta turcica u Arhivu SANU, Priloz za Orijentalnu Filologiju, v. 31, Sarajevo, 1981; B. Kovaceviæ, Arhiv Serpske Akademije nauka u Beogradu, "Arhivist", br. 3-4, Beograd, 1957, f. CXCIII-CCXVI.

  6. Arabische, turkische und persische handschriften der Universitatsbibliothek in Bratislava, përgatiti Jozef Blaškoviæs, Bratislava, 1961.

  7. "Hasan Kaleshi, Spomenici islamske arhitekture i orijentalni rukopisi, Kosova nekad i danas, Beograd, 1973.

  8. Është komentim i gramatikës arabe "Merah el-Ervah" të autorit Ahmed bin' Ali bin Mes'ud (jetoi në shek. VIII/XIV). Ndërsa komentimin më 967/1559 e ka bërë Pir Muhammed bin mevlana Mustafa ibn mevlana Halil ibn mevlana el-haxhi' Aliu nga Prishtina dhe komentimin e tij e ka titulluar "Sherh Rahati el-kulub" - ("Komentim (i veprës) Qetësia e zemrës"). Kopjimi i këtij dorëshkrimi është bërë ditën e xhuma, më 28 shaban të vitit 969/1561, në vendin e quajtur Sulltan Jajllagi, afër Kalasë së Mardinit të Oijarbekrit në Turqi, nga dijetari dhe kaligrafisti i vërtetë Ahmed Muhammedi, po ashtu nga Prishtina.

  9. Hasan Kaleshi, Prizren kao kulturni centar za vreme turskog perioda, Gjurmime Albanologjike, 1, Prishtinë, 1962; I njëjti: Spomenici islamske arhitekture i orijentalni rukopisi, Kosova nekad I danas, Beograd, 1973.

  10. Mehmed Mujezinoviæ, Kolekcija Orijentalnih rukopisa biblioteke Mehmed-Pašine dzamije u Prizrenu, Starine Kosova, br. II-III, Priština, 1963.

  11. "Dr. Feti Mehdiu, Islam kod albanaca u svjetlu rukopsinih djela, Zbornik radova VII Medzunarodnog islamskog simpozija, Zagreb; I njëjti, Dorëshkrimet orientale pasuri e rrallë, "Bota e Re", 25 maj, Prishtinë, 1988.

  12. Sadik Mehmeti, Disa dorëshkrime islame në Arkivin e Kosovës, "Dituria Islame", nr. 150, Prishtinë, 2003. Nehat Krasniqi, Vasijetnameja e mulla Dervish Pejës, "Studime Orientale", nr. 2, Prishtinë, 2002; I njëjti, Kronika (menakib) e Tair efendiut burim i rëndësishëm për historinë e kulturës në Prizren gjatë periudhës turko-osmane, "Edukata Islame", nr. 57, Prishtinë, 1995.

  13. Shaban Sinani, Dorëshkrimet orientale dhe tradita kulturore e Shqipërisë, "Perla", nr. 1-4, Tiranë, 2001.

  14. Përktheu në gjuhën turke Shejh Jusuf Da'i (biografia e të cilit nuk është e njohur). Kopjimin e ka bërë një anonim, ndoshta njëfarë Taxhedini, ditën e xhuma, në mesin e muajit muharrem të vitit 841/1437-8. Ka format 14x10 cm. Teksti 10x7 cm. Përmbledh 120 faqe.

  15. Dorëshkrimi është autograf dhe unikal. Është në gjuhën arabe, i shkruar me shkrimin arab nes'h shumë të bukur dhe shumë korrekt. Ka format 42x17 cm. Teskti 40x15 cm. Ka gjithsej 12 faqe. Vepra është shkruar gjatë kohës që autori ishte në burg në muajin shaban të vitit 1344/1925. Më gjerësisht për këtë, shih: Resul Rexhepi - Sadik Mehmeti, "Risaleja" e haxhi Rrustem ef. Shportës - një vepër e rëndësishme për shkencat kuranore, "Edukata Islame", nr. 70, Prishtinë, 2003.

  16. Fjala arabe "Mexhmu'a", d.m.th. "përmbledhje", "koleksion". Është nxjerrë nga fjala arabe "xhem'a", "me grumbullue", "me tubue" etj. Në rastin tonë, fjala "mexhmu'a", d.m.th.: "shënime private me përmbajtje të llojllojshme". "Mexhmuanë", hartuesi rëndom ia ka lënë trashëgim dikujt nga të afërmit e tij e ky ka vazhduar të shkruajë dhe të futë lëndë të reja në të. Nuk është për t'u çuditur që në "mexhmu'a" mund të gjenden materiale të llojllojshme, që në vende të tjera nuk mund të gjenden. Kështu, secila "mexhmu'a" është antologji më vete dhe unikale. Prandaj, "mexhmu'a"-të, secila në veçanti, paraqesin burime të vlefshme për historinë e kulturës së vendeve tona. Ato paraqesin burime të vlefshme për historinë e kulturës së vendeve tona. Ato rëndom janë bartur në xhep, prandaj pjesa më e madhe e tyre kanë formatin e xhepit dhe, që të ruhen nga dëmtimi, lidheshin me një lidhje lëkure të butë dhe quheshin "xhonk". Më gjerësisht: Salih Trako, Medzmua pjesnika Šakira, "Anali" Gazi Husrev-begove Biblioteke, knjiga, II - III, Sarajevo, 1974.

  17. Mr. Lejla Gaziæ i Salih Trako, Medzmua sarajevskog pjesnika Mehmeda Mejlije Guranije, "Anali" GHBB, knjiga XV-XVI, Sarajevo, 1990.

  18. Është diplomë në gjuhën arabe me shkrimin thuluth, shumë të bukur. Formati 21.5x13 cm. Teksti 12x6.5 cm. Përmbledh 18 faqe tekst. Është diploma e haxhi Mustafa bin Abdylfetahut, i njohur si Berlaizade (Berlajolli), të cilit ia kishte lëshuar mësuesi i tij, haxhi Ahmed efendi bin Zahidi, nga Vushtrria, më 22 shev-val të vitit 1303/1885.

  19. Është përmbledhje e ilahive të shkruara në gjuhën turke dhe në gjuhën shqipe me alfabet arab. Autori i këtyre ilahive është Dervish Fejze Salihu nga Lubizhda e Hasit, i cili ka jetuar në vitet 20-90 të shekullit XIX. Ka lënë shumë poezi. Kjo përmbledhje e dorëshkrimeve ka qenë, sikurse shkruan, pronë e Rexhep Ahmed bin mulla Xhemailit apo Rexhep Spahiut, kopjues i këtyre ilahive, të cilat i kopjoi me 13 qershor 1327/1909 në Terstenik të Vushtrrisë.

  20. Është në gjuhën arabe me shkrimin ta'lik të trashë, shumë të bukur dhe korrekt. Veprën bazë "Vikaje err-Rrivaje fi mesaili el-hidaje" e ka shkruar Burhan esh-Sheria Mahmud b. Sadri esh-Sheria el-Evvel Ahmed b. Ubejdullah el- Mahbub el-Hanefi (Plaku), vdiq më 673/1274. Komentimin e bëri nipi i tij, Sadr esh-Sheria eth-Thani (el-Asgar) i Riu, vdiq më 747/1346 dhe e quajti "Muhtesar el-Vikaje". Kopjuesi dhe viti i kopjimit mungojnë.

  21. Dr. Kujtim Nuro, Dokumente osmane në arkivat shqiptare. Tiranë, 2000. -Është enciklopedi islame, që bën fjalë për tesavufin, etikën dhe për shkencat e tjera islame. E ka shkruar më 1170/1756 Shejh Ibrahim Hakki b.Dervish Osman el-Erzerumi es-sufi el-Hanefi; vdiq më 1195/1780. Është në gjuhën turke i shkruar me shkrimin nes'h mjaft të bukur, me elegancë dhe përsosuri. Formati 31 x 18.5 cm; Teksti 24x 12 cm. Përmbledh 954x40 faqe. Nuk dimë kush është kopjuesi e as vitin e kopjimit.

  22. Për familjen Xhinolli dhe pinjollët e saj - Maliq pashën dhe Jashar pashën, më gjerësisht: Hasan Kaleshi - Ismail Eren, Prizrenac Mahmud pasha Rrotul, njegove zaduzbine i vakufnama, Starine Kosova, VI - VII, Prishtina, 1972-1973.

Downloads

Published

2026-03-05

How to Cite

Sadik MEHMETI. 2026. “Dorëshkrimet Orientale Në Arkivin E Kosovës”. Univers 8 (8):58-66. https://albanica.al/univers/article/view/6984.

Numër

Vëll. 8 No. 8 (2006): Univers

Section

Studime