Faltoret dhe medresetë në qarkun e Janinës

Abstract

Që në dekadën e parë të sundimit osman, në qendrat e jugut shqiptar si: Janinë, Nartë, Prevezë, Paramithi, Konispol, Margëllëç, Pargë, Filat, Gjirokastër etj., u hapën njëra pas tjetrës faltoret dhe medresetë islame. Të parat synonin të rrënjosnin besimet shpirtërore te masat vendase, ndërsa të dytat synonin arsimimin e tyre. Për shqiptarët e atyre anëve, të dyja këto lloj vatrash arsimore e mësimore kishin rëndësi jetike nga pikëpamja kombëtare, sepse ato ishin në kundërshtim me besimet dhe mësimet e përhapura nga Kisha dhe shkolla greke. Këto dy organizma, duke përhapur mes shqiptarëve vetëm besime shpirtërore dhe arsimim në gjuhën greke, në mungesë të plotë të teqeve dhe shkollave në gjuhën shqipe, synonin në mënyrë të pashmangshme të helenizonin gradualisht shqiptarët.
Ndër faltoret, medresetë dhe shkollat në jug të Shqipërisë, ato të Konispolit kanë një rëndësi të veçantë. Faltoret dhe sidomos medreseja madhështore ishin një djep mësimdhënieje në të cilin u rritën qindra talebe (nxënës) jo vetëm nga Çamëria, por edhe nga Labëria, Mallakastra dhe Skrapari; disa prej tyre u shquan në veprën e tyre për çështjen kombëtare. Medreseja në fjalë dhe të gjitha të tjerat krijuan kushtet e nevojshme për ngritjen e shkollave. Në Janinë dhe në të gjitha qytetet e tjera të jugut të Tiranës u ngritën fillimisht idadijet e ulëta (shkollë 6-vjeçare) dhe ato të larta (shkollë 7–8-vjeçare). Njëra nga idadijet e larta ishte ajo e Janinës. Aty u arsimuan qindra djem nga i gjithë jugu shqiptar. Shumë prej tyre ndoqën universitetet e Francës, Italisë dhe Perandorisë Osmane deri në Indi, Persi etj. Shumë prej tyre u shquan në fusha të ndryshme të dijes, si Sali Iljaz Çeka, “Mësues i Popullit”, Sali Nivica “Mësues i Popullit”, Prof. Pertef Pogoni etj., në krye të të cilëve idadija e Janinës u shndërrua në një qendër të fuqishme të dijes shqiptare dhe në një garnizon kombëtar.