Vështrim në disa probleme të filozofisë Islame

Abstract

Tradita filozofike në Islam fillon pas shekullit II Hixhrij/shekullit VIII të erës sonë. Ky angazhim intelektual e ka origjinën në Kuran, Hadith dhe në periudhën pas profetike, duke u reflektuar fillimisht në përkthimin e veprave që i përkisnin shkencave ekzakte, mjekësisë dhe astronomisë. Më pas kjo vazhdoi me përkthimin e veprave filozofike dhe disa pak prej letërsisë, historisë dhe traditave të Greqisë, Egjiptit, Asirisë, Persisë etj. E gjithë kjo u pasua nga veprimtaria origjinale e dijetarëve myslimanë. Ndër të parët e njohur myslimanë është El-Kindiu. Edhe pse me intensitet të zvogëluar, filozofë të tjerë e vazhduan këtë veprimtari deri në ditët tona.
Gjatë kësaj veprimtarie ndeshim disa probleme thelbësore: Cili është rezultati i veprimtarisë filozofike të myslimanëve gjatë dymbëdhjetë shekujve të fundit? A mos vallë myslimanët thjesht kanë përsëritur atë që kishin thënë filozofët e mëparshëm? A konsiston roli i myslimanëve në historinë e filozofisë vetëm në një ndërmjetësim mes filozofisë klasike greke dhe asaj të re evropiane? Mos ka përfunduar filozofia islame me Ibn Sinain, El-Gazaliun, Ibn Rushdin etj., domethënë a nuk ka sjellë askush mendim origjinal pas tyre?
Filozofia, edhe pse sipas disa rrymave myslimane konsiderohet si një trup i huaj, në historinë islame paraqitet si një pjesë përbërëse e shkencave islame, të cilat u zhvilluan mes myslimanëve ose u përvetësuan nga jomyslimanët dhe vazhduan të zhvillohen e të kultivohen në mënyrë origjinale. Filozofët myslimanë janë shembulli më i mirë se dijetarët myslimanë jo vetëm që kanë përvetësuar dhe integruar, por edhe kanë krijuar dhe prodhuar.
Nga të gjitha shkencat kulturore islame, filozofia ka pësuar një trajtim të pafavorshëm: ndaj saj janë fabrikuar paragjykime dhe janë përhapur shumë të pavërteta. Por, nëse pranojmë se filozofia është një term shumëkuptimësh dhe se sot asnjë sistem arsimor nuk mund të ekzistojë pa një lloj mësimi filozofik, atëherë është e qartë se neglizhimi i studimit filozofik do të ketë pasoja. Gjithashtu, “felsefe” nuk është vetëm një filozofi autentike më vete, por ajo ekziston edhe në shumë shkenca të tjera islame si shkenca e tefsirit, hadithit, kelami, usuli-fikhu dhe tesavvufi, si dhe, natyrisht, në shkencat natyrore dhe matematikore, të gjitha të rrënjosura në Kuran, burim i urtësisë.

Këtu nuk mbrohen qëndrime ekstreme që nuk kanë asgjë të përbashkët me filozofinë islame dhe me vetë Islamin, por mbrohet filozofia si e tillë, sepse ajo nuk është fajtore dhe nuk mban përgjegjësi për veprimtarinë shkatërruese të disa filozofëve, ashtu siç nuk mund të fajësohet Kurani për qëndrimet abuzuese të disa filozofëve ndaj tij.
Është e qartë se shumica e filozofisë perëndimore është e përshkuar nga mosbesimi, por ndalimi i saj nuk do të sjellë efekte pozitive. Për këtë arsye, ajo që nevojitet nuk është ndalimi, por një rishpërkufizim i filozofisë perëndimore nga këndvështrimi islam dhe studimi i saj duhet të kryhet në kuadër të traditës së plotë intelektuale islame.
Myslimanët morën shumë çështje filozofike nga filozofia klasike, por nga ajo formë origjinale ka mbetur vetëm emri; përmbajtja është ndryshuar thellësisht.
Është një mendim i përgjithshëm se çështjet e ndikimit të ndërsjellë midis filozofisë antike greke dhe asaj islame, huazimit dhe origjinalitetit, nuk janë sqaruar sa duhet. Kërkimet vazhdojnë të kryhen nga individë ose në mënyrë të pasistematizuar, ende të ngarkuara nga e kaluara dhe, për fat të keq, edhe nga realiteti i ashpër i fillimit të mijëvjeçarit të tretë. Megjithatë, ka vend për shpresë, sepse disa individë dhe institucione herë pas here ofrojnë rezultate mbresëlënëse.