Vëzhgime rreth anaforave në gjuhën shqipe

Anila Çepani

Autori

Anila Çepani

Abstract

Termi anaforë përdoret në kontekste të shumta dhe me kuptime të ndryshme, në letërsi dhe në gjuhësi. Në këtë punim do t’i referohemi anaforës në gjuhësi, që përfshin çdo proces të rimarrjes së një sintagme emërore SE, së një sintagme foljore (SF), por dhe të një pjese fjalie ose një fjalie të tërë.

Downloads

I dati di download non sono ancora disponibili.

Riferimenti bibliografici

Halliday, M; Hasan, R., Cohesion in English. Harlow: Longman Group, Ltd., London, 1976, f. 17.
Graeme Hirst, Anaphora in Natural Language Understanding, Berlin/New York, Springer-Verlag, 1981, f. 4-5.
David Crystal, A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Oxford, Blackwell, 1997, f. 19.
J. Lyons, Semantics, vol. 2, Cambridge: Cambridge University Press, 1977, f. 660.
N. Chomsky, Lectures on Government and Binding: The Pisa Lectures (Studies in Generative Grammar) (Paperback), 1993, f. 6.
H. Lasnik. “Syntax”, Encyclopedia of Human Behavior, Vol. 4. Academic Press, 1994, f. 381 ose në http://www.ling.umd.edu/~lasnik/publications/index.htm.
L. Haegeman, Introduction to Government and Binding Theory, Blackwell, Oxford, 1991, f. 189.
P. L. Hubbard, “Albanian Reflexives: Violations of Proposed Universals”, Kansas Working Papers in Linguistics, 1983, 8/1, f. 63.
Mund të themi se ky përfundim qëndron vetëm për fjalinë e dhënë prej Hubardit ku vete është në funksionin e kryefjalës. Por në funksione të tjera, kur është i shoqëruar dhe me parafjalë, përemri vete mund ta ketë paraprijësin jashtë fjalisë së shtjelluar: Aii tha se ishte i shqetësuar për veteni.
E. Williams, “Exceptional Behavior of Anaphors in Albanian”, Linguistic Inquiry 19, f. 164.
J. Rrota, Gjuha e shkrueme ase vërejtje gramatikore, Botime franceskane, Shkodër, 2006, f. 288.
Gramatika e gjuhës shqipe, I Morfologjia, Tiranë 2002, f. 130.
Po aty, f. 121
A. Murzaku, “Përemrat ai dhe ky në gjuhën letrare shqipe”, Studime Filologjike, 1989/1.
A. Murzaku, Formalizimi kompjuterik i anaforave përemërore në gjuhën standarde shqipe (Formalizzazione computazionale dell'anafora
pronominale nella lingua albanese standard), tesi di laurea (dorëshkrim), 1991/1992, 106 f.
M. Totoni, “Përemrat vetorë të shqipes”, Studime Filologjike 2001/3-4, f. 60.
Po aty, f. 60
M. Totoni, “Fraza me fjalë mbështetëse analitike përemërore”, Studime Filologjike 2000/1-2, f. 126.
L. Buxheli, “Rreth caktimit të rasës emërore në shqipen e sotme”, Studime Filologjike, 2005, 3-4, f. 84.
K. Dibra, N. Varfi, Gjuhësi teksti, Shblu, Tiranë, 2005.
J. Kostari, “Për disa çështje të koherencës anaforike si dukuri e gramatikës së tekstit”, Gjuha jonë, 1995, 1-4, f. 66-73.
J. Kostari, “Për disa veçori të funksionimit të anaforës asociative”, Gjuha jonë, 1999, 3-4, f. 70-78.
J. Mita, “Lidhjet anaforike dhe të kontekstit në periudhat rrethanore të kohës”, Studime Albanologjike, 1996/1, 2, f. 124-135.
R. Memushaj, Gjuhësia gjenerative, Tiranë 2008, f. 174-177.
Mita, J., Hyrje në sintaksën gjenerative, Shpresa, Prishtinë, 2005, f. 135-174.
Po aty, f. 141.
L. Buxheli, Modelet e caktimit rasor në gjuhën e sotme shqipe, Tiranë, 2007, f. 204, 266.
Këtu del problemi i përdorimit të termit të duhur. Termi referent mpërdoret për referencën e objekteve në botën reale dhe përdorimi i të njëjtit term për referencën në shprehjet gjuhësore brenda një teksti të caktuar do të sillte ngatërresa. Termi paraprijës (antecedent) për shprehjen gjuhësore së cilës i referohet anafora nuk është i përshtatshëm kur bëhet fjalë për kataforat, shprehja referuese e të cilave nuk u prin, por vjen pas. Në mungesë të ndonjë termi më të përshtatshëm, po përdorim termin paraprijës, meqë ky është një artikull për anaforat e pak do të flitet për kataforat.
Mënyra për të treguar lidhjen midis anaforës dhe paraprijësit është ajo me anë të indeksit, zakonisht një shkronjë e nënvendosur. Në të gjithë shembujt e marrë në shkrim do të jetë një i e nënvendosur te anafora dhe paraprijësi për të treguar lidhjen midis tyre.
Kur një anaforë i referohet një paraprijësi dhe që të dy i referohen së njëjtës njësie jashtëgjuhësore, atëherë themi se ata janë bashkëreferues, pra, thënë me fjalë të tjera, dy shprehje janë bashkëreferuese, nëse ndajnë të njëjtin referent (objekt) në botën reale.
Proformat janë fjalë dhe shprehje që nuk kanë kuptim të mëvetësishëm, referues, me përjashtim të tipareve gramatikore të vetës, numrit dhe rasës. Ato mund të jenë fjalë funksionale që zëvendësojnë një fjalë, shprehje ose një fjali, kuptimi i të cilave bëhet më i qartë nga konteksti, pra përdoret për të mënjanuar përsëritjen e tepërt të tyre.
R. Huddleston, G. K. Pullum etj. The Cambridge Grammar of the English Language, Cambridge University Press, 2002, f. 1455.
Shënim: Yllthi përpara kësaj fjalie tregon që ajo nuk është e saktë nga ana gramatikore.

Riferimenti bibliografici

Halliday, M; Hasan, R., Cohesion in English. Harlow: Longman Group, Ltd., London, 1976, f. 17.

Graeme Hirst, Anaphora in Natural Language Understanding, Berlin/New York, Springer-Verlag, 1981, f. 4-5.

David Crystal, A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Oxford, Blackwell, 1997, f. 19.

J. Lyons, Semantics, vol. 2, Cambridge: Cambridge University Press, 1977, f. 660.

N. Chomsky, Lectures on Government and Binding: The Pisa Lectures (Studies in Generative Grammar) (Paperback), 1993, f. 6.

H. Lasnik. “Syntax”, Encyclopedia of Human Behavior, Vol. 4. Academic Press, 1994, f. 381 ose në http://www.ling.umd.edu/~lasnik/publications/index.htm.

L. Haegeman, Introduction to Government and Binding Theory, Blackwell, Oxford, 1991, f. 189.

P. L. Hubbard, “Albanian Reflexives: Violations of Proposed Universals”, Kansas Working Papers in Linguistics, 1983, 8/1, f. 63.

Mund të themi se ky përfundim qëndron vetëm për fjalinë e dhënë prej Hubardit ku vete është në funksionin e kryefjalës. Por në funksione të tjera, kur është i shoqëruar dhe me parafjalë, përemri vete mund ta ketë paraprijësin jashtë fjalisë së shtjelluar: Aii tha se ishte i shqetësuar për veteni.

E. Williams, “Exceptional Behavior of Anaphors in Albanian”, Linguistic Inquiry 19, f. 164.

J. Rrota, Gjuha e shkrueme ase vërejtje gramatikore, Botime franceskane, Shkodër, 2006, f. 288.

Gramatika e gjuhës shqipe, I Morfologjia, Tiranë 2002, f. 130.

Po aty, f. 121

A. Murzaku, “Përemrat ai dhe ky në gjuhën letrare shqipe”, Studime Filologjike, 1989/1.

A. Murzaku, Formalizimi kompjuterik i anaforave përemërore në gjuhën standarde shqipe (Formalizzazione computazionale dell'anafora

pronominale nella lingua albanese standard), tesi di laurea (dorëshkrim), 1991/1992, 106 f.

M. Totoni, “Përemrat vetorë të shqipes”, Studime Filologjike 2001/3-4, f. 60.

Po aty, f. 60

M. Totoni, “Fraza me fjalë mbështetëse analitike përemërore”, Studime Filologjike 2000/1-2, f. 126.

L. Buxheli, “Rreth caktimit të rasës emërore në shqipen e sotme”, Studime Filologjike, 2005, 3-4, f. 84.

K. Dibra, N. Varfi, Gjuhësi teksti, Shblu, Tiranë, 2005.

J. Kostari, “Për disa çështje të koherencës anaforike si dukuri e gramatikës së tekstit”, Gjuha jonë, 1995, 1-4, f. 66-73.

J. Kostari, “Për disa veçori të funksionimit të anaforës asociative”, Gjuha jonë, 1999, 3-4, f. 70-78.

J. Mita, “Lidhjet anaforike dhe të kontekstit në periudhat rrethanore të kohës”, Studime Albanologjike, 1996/1, 2, f. 124-135.

R. Memushaj, Gjuhësia gjenerative, Tiranë 2008, f. 174-177.

Mita, J., Hyrje në sintaksën gjenerative, Shpresa, Prishtinë, 2005, f. 135-174.

Po aty, f. 141.

L. Buxheli, Modelet e caktimit rasor në gjuhën e sotme shqipe, Tiranë, 2007, f. 204, 266.

Këtu del problemi i përdorimit të termit të duhur. Termi referent mpërdoret për referencën e objekteve në botën reale dhe përdorimi i të njëjtit term për referencën në shprehjet gjuhësore brenda një teksti të caktuar do të sillte ngatërresa. Termi paraprijës (antecedent) për shprehjen gjuhësore së cilës i referohet anafora nuk është i përshtatshëm kur bëhet fjalë për kataforat, shprehja referuese e të cilave nuk u prin, por vjen pas. Në mungesë të ndonjë termi më të përshtatshëm, po përdorim termin paraprijës, meqë ky është një artikull për anaforat e pak do të flitet për kataforat.

Mënyra për të treguar lidhjen midis anaforës dhe paraprijësit është ajo me anë të indeksit, zakonisht një shkronjë e nënvendosur. Në të gjithë shembujt e marrë në shkrim do të jetë një i e nënvendosur te anafora dhe paraprijësi për të treguar lidhjen midis tyre.

Kur një anaforë i referohet një paraprijësi dhe që të dy i referohen së njëjtës njësie jashtëgjuhësore, atëherë themi se ata janë bashkëreferues, pra, thënë me fjalë të tjera, dy shprehje janë bashkëreferuese, nëse ndajnë të njëjtin referent (objekt) në botën reale.

Proformat janë fjalë dhe shprehje që nuk kanë kuptim të mëvetësishëm, referues, me përjashtim të tipareve gramatikore të vetës, numrit dhe rasës. Ato mund të jenë fjalë funksionale që zëvendësojnë një fjalë, shprehje ose një fjali, kuptimi i të cilave bëhet më i qartë nga konteksti, pra përdoret për të mënjanuar përsëritjen e tepërt të tyre.

R. Huddleston, G. K. Pullum etj. The Cambridge Grammar of the English Language, Cambridge University Press, 2002, f. 1455.

Shënim: Yllthi përpara kësaj fjalie tregon që ajo nuk është e saktë nga ana gramatikore.

Vëzhgime rreth anaforave në gjuhën shqipe

Autori

Abstract

Downloads

Riferimenti bibliografici

Riferimenti bibliografici

Downloads

Pubblicato

Come citare

Fascicolo

Sezione

Licenza

rrethprojektit

A proposito del giornale

mostviewed

Lingua

Informazioni