Hyrje e veprës “vëzhgime, kërkime dhe studime Në lëmin e gjuhës shqipe” në 10 vëllime: (pjesa e tretë)

David Luka

doi:10.62006/sf.v1i1-2.3208

Autorët

David Luka

DOI:

https://doi.org/10.62006/sf.v1i1-2.3208

Abstract

Vëllimi i gjashtë ndahet në tri pjesë: 1. Histori e gjuhës shqipe; 2. Fonetikë historike e gjuhës shqipe dhe 3. Gramatikë historike e gjuhës shqipe. Historisë së gjuhës shqipe i kushtohen gjashtë shkrime, prej të cilëve katër janë të një rëndësie të veçantë, sepse trajtojnë probleme kyçe të kësaj fushe, për të cilat është shkruar e diskutuar shumë, por ku ende nuk janë arritur mendime të njësuara. Paraprin shkrimi me titull “A mund të konceptohen dukuritë gjuhësore në një çast të dhënë të zhvillimit të tyre?”, që përpiqet jo vetëm t’i japë teorikisht përgjigje pyetjes së shtruar aty, por edhe të përligjë metodën e përdorur në përpjekjen për zgjidhjen e problemit të kohës së formimit të gjuhës shqipe si edhe periodizimit të historisë së saj.

Downloads

Download data is not yet available.

References

I. Schütz, Shënime mbi monografinë e prof. dr. Gottfried Schramm-it “Anfänge des albanischen Christentums”, në përmbledhjen “Seminari XVII ndërkombëtar për gjuhën, letërsinë dhe kulturën shqiptare”, Tiranë, 1995. Konvertimi i shqiptarëve dhe prejardhja e shqipes (Disa vërejtje rreth dy monografive të kohëve të fundit), në përmbledhjen “Krishterimi ndër shqiptarë”, po aty, f. 393 v.
Kurt Gostentschnigg, Rreth historisë së trajtimit të problemit të etnogjenezës së shqiptarëve, në rev. “Studime filologjike”, nr. 1-2, 1999, f. 33 v.
Shqipja dhe trakishtja, po aty.
“Wie streng, wie sorgfältig wird hier argumentiert? Wie gewissenhaft wird das Gesicherte vom Wahrscheinlichen, das Wahrscheinliche vom bloß Möglichen geschieden? ...”
Rreth historisë ... 35.
E. Çabej, SGJ III 36.
D. Luka, SGJ VII 79.
E. Çabej, Gjon Buzuku dhe gjuha e tij, SGJ VI, f. 36.
Kumtesë e mbajtur në Seminarin XVII Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën shqiptare, Tiranë, 16-31 gusht 1995.
P. Kotrri, “Studime gjuhësore V” e prof. David Lukës, vepër me vlerë për fonetikën historike të shqipes, në rev. “Phoenix”, Shkodër, nr. 3-6, 2000, f. 217 v.
Po aty, f. 218.
D. Luka, SGJ I 68 v.
P. Kotrri, po aty, f. 221.
K. Topalli, Fonetika historike e gjuhës shqipe, Tiranë, 2007, f. 6.
BSH, Shkodër, nr. 58, 2008.
Khs. edhe Scritti in onore di Eric Pratt Hamp (per il suo 90. compleanno), Università della Calabria (Italia), 2010, f. 219 v.
“Hylli i dritës”, Shkodër, nr. 3, 2008.
D. Luka, Për refleksin e /Ó/-së indoevropiane në vo- va- në gjuhën shqipe, “Studime gjuhësore” V, Shkodër, 1999, f. 26 v.
B. Demiraj, Fonema /y/ 118.
Për sa më sipër shiko Fjalorin e G. Meyerit, Studimet etimologjike të E. Çabejt etj., të cilët një pjesë të madhe të fjalëve të rreshtuara më sipër nuk i bien të ardhura nga latinishtja.
D. Luka, Periodizimi, SHGJ.
B. Beci, Rreth evolucionit 29; aty edhe bibliografia përkatëse (M. Bartoli e G. Restrelli).
K. Topalli, Për historinë e hundorësisë, f. 42.
H. Pedersen, Albanesische Texte mit Glossar, Leipzig, 1895, f. 8 v.
E. Çabej, SGJ III 132 (“Fonetikisht rotacizmi i shqipes shpjegohet me mënyrën e shqiptimit të -n-së në këtë gjuhë: ky, sikur e vuri re së pari H. Pederseni është i labërguar, i zgjidhur, dhe kjo si një shqiptim karakteristik i shqipes mbarë”).
Sh. Demiraj, Fonologjia 241.
E. Çabej, SE II 320. Për etimologjinë e Drin-i shiko edhe D. Luka SGJ I 367 v. Për mungesën e rotacizmit te Drinos në Jug të vendit shiko D. Luka SGJ V 158.
Khs. O Szemerenyi, Einführung in die vergleichende Sprachwissenschaft, Darmstadt, 1980, f. 130 v. M. Mayrhofer, Indogermanische Grammatik I, Heidelberg, 1986, f. 103 v. K. Topalli, Mbylltoret 46.
D. Luka, Rreth problemit të periodizimit të historisë së gjuhës shqipe, “Studime gjuhësore” VII, f. 88, shën. nr. 41.
Shiko për sa më sipër Sh. Demirajn, Gjuha shqipe dhe historia e saj, Tiranë, 1988, f. 38 (shën. nr. 12) dhe f. 48 (shën. nr. 57 me gjithë bibliografi).
Shiko Sh. Demiraj, Gjuha shqipe 48 v.
Vocabolario greco-italiano, dal Vocabolario greco-tedesco del professore dott. Carlo Schenkl, tradotto di Francesco Ambrosoli, edizione ottava, Vienna, 1884, f. 561.
E. Sedaj, Shkrimi alfabetik - zbulim i madh i njerëzimit, në vëll. “Shqipja arbërore”, Prishtinë, 2002, f. 32.
Po aty, f. 33.
Sh. Demiraj, Gjuha shqipe dhe historia e saj, Tiranë 1988, f. 39, shën. 17. Shiko edhe shën. 19 ku thuhet: “Për nja trembëdhjetë raste (si cap, plasa, sorrë, sup, zet, zog etj.) Pederseni (f. 337-338) pranon që qiellzoret K, ĝ, ĝh të kenë dhënë s, z në gjuhën shqipe. Këtë mendim e kundërshton me të drejtë Çabej në Hyrje, 176 si edhe në “Studime filologjike” 1970/2, 82”.
Sh. Demiraj, Fonologjia historike e gjuhës shqipe, Tiranë, 1996, f. 183, shën. 11.
K. Topalli, Mbylltoret e gjuhës shqipe, Tiranë, 2002.
Po aty, f. 83. “§ 10. Një refleks tjetër i këtij tingulli, siç e vuri në dukje G. Meyeri (AS III 12 v), është fërkimorja e pazëshme /s/, që mund të dëshmohet me rastet e mëposhtme ...”
K. Topalli, Mbylltoret 91 v.
“Studime filologjike”, 2003/3-4.
D. Luka, Për refleksin s : gj në gjuhën shqipe, në vëllimin Studime gjuhësore V (Kontribut për fonetikën historike të shqipes), Shkodër, 1999, f. 124. D. Luka, Rreth prejardhjes së emrave Epidamnos - Dyrrhachion, në vëllimin Studime gjuhësore VI, Shkodër, 2001, f. 58 v.
M. Bartoli, I reflessi di afflare e conflare nell’Italia meridionale, në “Atti dell’ Accademia delle Scienze di Torino” 75, 1939-1940, f. 210 v.
V. Pisani, Geolinguistica e indoeuropea, Roma, 1940, f. 91 v.
K. Sandfeld, Linguistique balkanique, Paris, 1930, f. 126.
P. di Giovine, Il gruppo ..., po aty, f. 100.
E. Çabej, Ilirishtja dhe shqipja, në vëll. “Ilirët dhe gjeneza e shqiptarëve”, Tiranë, 1969, f. 52.
E. Çabej, SGJ IV 29.
B. Demiraj, Rreth zhvillimit 201.
SGJ III 145.
Mbylltoret 80.
K. Topalli, Shndërrime 259 v.
D. Luka, SGJ V 32.
E. Çabej, SE II 288.
E. Çabej, SGJ VII 77.
M. Korkuti, Rreth formimit të etnosit ilir, në Kuvendi I (v. I), f. 84. S. Islami, H. Ceka Nouvelles données sur l'antiquité illyrienne en Albanie, në Stud. Alb. Tiranë, 1964, f. 95.
Konkluzionet e “Simpoziumit mbi përcaktimin e kufijve tokësorë dhe kronologjikë të ilirëve në epokën historike”, mbajtur në Sarajevë, më 1964; Simpozium 1964, f. 286-287, sipas A. Benac, Mbi proceset etnogjenetikë, në Kuvendi I (v. I), f. 128-129, shën. 7. Po kështu A. Benac, po aty, f. 133.
E. Çabej, Problemi, në Kuvendi I (v. II), f. 26.
S. Anamali, Nga ilirët, në Kuvendi I (v. II), f. 41.
C. de Simone, Diskutim mbi kumtesat, në Kuvendi I (v. II), f. 313. Ky mendim kundërshtohet edhe nga V. Pisani, Përgjigje prof. C. de Simones, po aty, 332 dhe M. Domi, Diskutim, po aty, 320.
D. Luka, A mund të zgjerohet baza dialektore e shqipes standard?, SGJ VIII 14 v.
Po aty, SGJ VIII 51.
E. Çabej, Studime etimologjike në fushë të shqipes, I, Tiranë 1982, f. 128.
A. Buda, Rreth disa çështjeve të historisë së formimit të popullit shqiptar, të gjuhës e të kulturës së tij, në rev. “Studime historike”, 1980/1, f. 171.
E. Çabej, Disa aspekte të kulturës popullore shqiptare në vështrimin gjuhësor, në rev. “Studime filologjike”, 1977/2, f. 24-26.
А. М. Селищев, Славянское населенние в Албании, София, 1931. I. Popović, Elemente vendëse në fjalorin e gjuhës shqipe, në “Përparimi”, nr. 2, 1956.
Atë Bernardin Palaj ka lindur në Shllak (Shkodër) më 1894 dhe ka vdekur nga torturat çnjerëzore në një burg komunist në Shkodër më 1947. Ka një veprimtari të dendur intelektuale dhe një prodhimtari të bollshme si folklorist, etnograf, shkrimtar, muzikolog, gjuhëtar, dialektolog etj. (Shiko për sa më lart A. Çapaliku, Bernardin Palaj /Jeta dhe veprat/, Monografi, Shkodër, 1999).
D. Luka, Magjia e fjalës te vepra “Lahuta e Malcís” e atë Gjergj Fishtës”, “Studime gjuhësore” XIV, Shkodër, 2012.
S. Hamiti, Letërsia moderne 8, f. 92.
Fjalor i gjuhës së sotme shqipe, Tiranë 1980, f. 330 e 879.
J. Thomai, Leksiku dialektor e krahinor në shqipen e sotme, Tiranë, 2001, f. 9-33.
Po aty, f. 21.
Këtu bëhet fjalë për përcaktimin teorik të termit fjalë krahinore e jo për përdorimin e tij në Fjalor 1980, ku krahin. ngjan të jetë dhënë për dubletat e ngjyrimit stilistik (khs. keç/e~ja “vajzë e vogël, gocë, vajzë”, Fjalor 804). Khs. edhe P. Haxhillazi, Rreth karakteristikave stilistike të fjalëve në “Fjalorin e gjuhës së sotme shqipe” (1980), në rev. “Studime filologjike”, nr. 3, 1986, f. 162, ku shkruhet: “Shënimi krahin. u është vënë atyre krahinorizmave që zakonisht kanë një sinonim në gjuhën letrare”.
J. Thomai shprehet kështu: “Veçoritë e fazës së tanishme të përpunimit ... të gjuhës letrare shqipe i japin leksikut dialektor e krahinor statusin e një shtrese leksikore me vlera të dorës së parë” (Rreth leksikut popullor në të folmet verilindore të shqipes, në “Studime filologjike” 1987/2, f. 61).
A. Kostallari, Parimet themelore për hartimin e “Fjalorit të gjuhës së sotme shqipe”, në rev. “Studime filologjike”, 1968/2.
Sesioni shkencor me temë “Fjalëformimi i gjuhës shqipe - Të folmet arbëreshe”, dt. 29-30 gusht 2001.
D. Luka, SGJ IX 29.
Po aty, f. 35.
D. Luka, A mund të zgjerohet baza dialektore e shqipes standard?, SGJ VIII 43.
SGJ IX 7.
SGJ IX 9.
Po aty, f. 30 v.
SGJ VIII 60.
SGJ VIII 74.
SGJ VIII 83.
SGJ IX 36.
SGJ IX 20 v. me gjithë bibliografi.
SGJ IX 18 me gjithë bibliografi.
Po aty, f. 24 v.
Po aty, f. 27 v me gjithë bibliografi.

References

I. Schütz, Shënime mbi monografinë e prof. dr. Gottfried Schramm-it “Anfänge des albanischen Christentums”, në përmbledhjen “Seminari XVII ndërkombëtar për gjuhën, letërsinë dhe kulturën shqiptare”, Tiranë, 1995. Konvertimi i shqiptarëve dhe prejardhja e shqipes (Disa vërejtje rreth dy monografive të kohëve të fundit), në përmbledhjen “Krishterimi ndër shqiptarë”, po aty, f. 393 v.

Kurt Gostentschnigg, Rreth historisë së trajtimit të problemit të etnogjenezës së shqiptarëve, në rev. “Studime filologjike”, nr. 1-2, 1999, f. 33 v.

Shqipja dhe trakishtja, po aty.

“Wie streng, wie sorgfältig wird hier argumentiert? Wie gewissenhaft wird das Gesicherte vom Wahrscheinlichen, das Wahrscheinliche vom bloß Möglichen geschieden? ...”

Rreth historisë ... 35.

E. Çabej, SGJ III 36.

D. Luka, SGJ VII 79.

E. Çabej, Gjon Buzuku dhe gjuha e tij, SGJ VI, f. 36.

Kumtesë e mbajtur në Seminarin XVII Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën shqiptare, Tiranë, 16-31 gusht 1995.

P. Kotrri, “Studime gjuhësore V” e prof. David Lukës, vepër me vlerë për fonetikën historike të shqipes, në rev. “Phoenix”, Shkodër, nr. 3-6, 2000, f. 217 v.

Po aty, f. 218.

D. Luka, SGJ I 68 v.

P. Kotrri, po aty, f. 221.

K. Topalli, Fonetika historike e gjuhës shqipe, Tiranë, 2007, f. 6.

BSH, Shkodër, nr. 58, 2008.

Khs. edhe Scritti in onore di Eric Pratt Hamp (per il suo 90. compleanno), Università della Calabria (Italia), 2010, f. 219 v.

“Hylli i dritës”, Shkodër, nr. 3, 2008.

D. Luka, Për refleksin e /Ó/-së indoevropiane në vo- va- në gjuhën shqipe, “Studime gjuhësore” V, Shkodër, 1999, f. 26 v.

B. Demiraj, Fonema /y/ 118.

Për sa më sipër shiko Fjalorin e G. Meyerit, Studimet etimologjike të E. Çabejt etj., të cilët një pjesë të madhe të fjalëve të rreshtuara më sipër nuk i bien të ardhura nga latinishtja.

D. Luka, Periodizimi, SHGJ.

B. Beci, Rreth evolucionit 29; aty edhe bibliografia përkatëse (M. Bartoli e G. Restrelli).

K. Topalli, Për historinë e hundorësisë, f. 42.

H. Pedersen, Albanesische Texte mit Glossar, Leipzig, 1895, f. 8 v.

E. Çabej, SGJ III 132 (“Fonetikisht rotacizmi i shqipes shpjegohet me mënyrën e shqiptimit të -n-së në këtë gjuhë: ky, sikur e vuri re së pari H. Pederseni është i labërguar, i zgjidhur, dhe kjo si një shqiptim karakteristik i shqipes mbarë”).

Sh. Demiraj, Fonologjia 241.

E. Çabej, SE II 320. Për etimologjinë e Drin-i shiko edhe D. Luka SGJ I 367 v. Për mungesën e rotacizmit te Drinos në Jug të vendit shiko D. Luka SGJ V 158.

Khs. O Szemerenyi, Einführung in die vergleichende Sprachwissenschaft, Darmstadt, 1980, f. 130 v. M. Mayrhofer, Indogermanische Grammatik I, Heidelberg, 1986, f. 103 v. K. Topalli, Mbylltoret 46.

D. Luka, Rreth problemit të periodizimit të historisë së gjuhës shqipe, “Studime gjuhësore” VII, f. 88, shën. nr. 41.

Shiko për sa më sipër Sh. Demirajn, Gjuha shqipe dhe historia e saj, Tiranë, 1988, f. 38 (shën. nr. 12) dhe f. 48 (shën. nr. 57 me gjithë bibliografi).

Shiko Sh. Demiraj, Gjuha shqipe 48 v.

Vocabolario greco-italiano, dal Vocabolario greco-tedesco del professore dott. Carlo Schenkl, tradotto di Francesco Ambrosoli, edizione ottava, Vienna, 1884, f. 561.

E. Sedaj, Shkrimi alfabetik - zbulim i madh i njerëzimit, në vëll. “Shqipja arbërore”, Prishtinë, 2002, f. 32.

Po aty, f. 33.

Sh. Demiraj, Gjuha shqipe dhe historia e saj, Tiranë 1988, f. 39, shën. 17. Shiko edhe shën. 19 ku thuhet: “Për nja trembëdhjetë raste (si cap, plasa, sorrë, sup, zet, zog etj.) Pederseni (f. 337-338) pranon që qiellzoret K, ĝ, ĝh të kenë dhënë s, z në gjuhën shqipe. Këtë mendim e kundërshton me të drejtë Çabej në Hyrje, 176 si edhe në “Studime filologjike” 1970/2, 82”.

Sh. Demiraj, Fonologjia historike e gjuhës shqipe, Tiranë, 1996, f. 183, shën. 11.

K. Topalli, Mbylltoret e gjuhës shqipe, Tiranë, 2002.

Po aty, f. 83. “§ 10. Një refleks tjetër i këtij tingulli, siç e vuri në dukje G. Meyeri (AS III 12 v), është fërkimorja e pazëshme /s/, që mund të dëshmohet me rastet e mëposhtme ...”

K. Topalli, Mbylltoret 91 v.

“Studime filologjike”, 2003/3-4.

D. Luka, Për refleksin s : gj në gjuhën shqipe, në vëllimin Studime gjuhësore V (Kontribut për fonetikën historike të shqipes), Shkodër, 1999, f. 124. D. Luka, Rreth prejardhjes së emrave Epidamnos - Dyrrhachion, në vëllimin Studime gjuhësore VI, Shkodër, 2001, f. 58 v.

M. Bartoli, I reflessi di afflare e conflare nell’Italia meridionale, në “Atti dell’ Accademia delle Scienze di Torino” 75, 1939-1940, f. 210 v.

V. Pisani, Geolinguistica e indoeuropea, Roma, 1940, f. 91 v.

K. Sandfeld, Linguistique balkanique, Paris, 1930, f. 126.

P. di Giovine, Il gruppo ..., po aty, f. 100.

E. Çabej, Ilirishtja dhe shqipja, në vëll. “Ilirët dhe gjeneza e shqiptarëve”, Tiranë, 1969, f. 52.

E. Çabej, SGJ IV 29.

B. Demiraj, Rreth zhvillimit 201.

SGJ III 145.

Mbylltoret 80.

K. Topalli, Shndërrime 259 v.

D. Luka, SGJ V 32.

E. Çabej, SE II 288.

E. Çabej, SGJ VII 77.

M. Korkuti, Rreth formimit të etnosit ilir, në Kuvendi I (v. I), f. 84. S. Islami, H. Ceka Nouvelles données sur l'antiquité illyrienne en Albanie, në Stud. Alb. Tiranë, 1964, f. 95.

Konkluzionet e “Simpoziumit mbi përcaktimin e kufijve tokësorë dhe kronologjikë të ilirëve në epokën historike”, mbajtur në Sarajevë, më 1964; Simpozium 1964, f. 286-287, sipas A. Benac, Mbi proceset etnogjenetikë, në Kuvendi I (v. I), f. 128-129, shën. 7. Po kështu A. Benac, po aty, f. 133.

E. Çabej, Problemi, në Kuvendi I (v. II), f. 26.

S. Anamali, Nga ilirët, në Kuvendi I (v. II), f. 41.

C. de Simone, Diskutim mbi kumtesat, në Kuvendi I (v. II), f. 313. Ky mendim kundërshtohet edhe nga V. Pisani, Përgjigje prof. C. de Simones, po aty, 332 dhe M. Domi, Diskutim, po aty, 320.

D. Luka, A mund të zgjerohet baza dialektore e shqipes standard?, SGJ VIII 14 v.

Po aty, SGJ VIII 51.

E. Çabej, Studime etimologjike në fushë të shqipes, I, Tiranë 1982, f. 128.

A. Buda, Rreth disa çështjeve të historisë së formimit të popullit shqiptar, të gjuhës e të kulturës së tij, në rev. “Studime historike”, 1980/1, f. 171.

E. Çabej, Disa aspekte të kulturës popullore shqiptare në vështrimin gjuhësor, në rev. “Studime filologjike”, 1977/2, f. 24-26.

А. М. Селищев, Славянское населенние в Албании, София, 1931. I. Popović, Elemente vendëse në fjalorin e gjuhës shqipe, në “Përparimi”, nr. 2, 1956.

Atë Bernardin Palaj ka lindur në Shllak (Shkodër) më 1894 dhe ka vdekur nga torturat çnjerëzore në një burg komunist në Shkodër më 1947. Ka një veprimtari të dendur intelektuale dhe një prodhimtari të bollshme si folklorist, etnograf, shkrimtar, muzikolog, gjuhëtar, dialektolog etj. (Shiko për sa më lart A. Çapaliku, Bernardin Palaj /Jeta dhe veprat/, Monografi, Shkodër, 1999).

D. Luka, Magjia e fjalës te vepra “Lahuta e Malcís” e atë Gjergj Fishtës”, “Studime gjuhësore” XIV, Shkodër, 2012.

S. Hamiti, Letërsia moderne 8, f. 92.

Fjalor i gjuhës së sotme shqipe, Tiranë 1980, f. 330 e 879.

J. Thomai, Leksiku dialektor e krahinor në shqipen e sotme, Tiranë, 2001, f. 9-33.

Po aty, f. 21.

Këtu bëhet fjalë për përcaktimin teorik të termit fjalë krahinore e jo për përdorimin e tij në Fjalor 1980, ku krahin. ngjan të jetë dhënë për dubletat e ngjyrimit stilistik (khs. keç/e~ja “vajzë e vogël, gocë, vajzë”, Fjalor 804). Khs. edhe P. Haxhillazi, Rreth karakteristikave stilistike të fjalëve në “Fjalorin e gjuhës së sotme shqipe” (1980), në rev. “Studime filologjike”, nr. 3, 1986, f. 162, ku shkruhet: “Shënimi krahin. u është vënë atyre krahinorizmave që zakonisht kanë një sinonim në gjuhën letrare”.

J. Thomai shprehet kështu: “Veçoritë e fazës së tanishme të përpunimit ... të gjuhës letrare shqipe i japin leksikut dialektor e krahinor statusin e një shtrese leksikore me vlera të dorës së parë” (Rreth leksikut popullor në të folmet verilindore të shqipes, në “Studime filologjike” 1987/2, f. 61).

A. Kostallari, Parimet themelore për hartimin e “Fjalorit të gjuhës së sotme shqipe”, në rev. “Studime filologjike”, 1968/2.

Sesioni shkencor me temë “Fjalëformimi i gjuhës shqipe - Të folmet arbëreshe”, dt. 29-30 gusht 2001.

D. Luka, SGJ IX 29.

Po aty, f. 35.

D. Luka, A mund të zgjerohet baza dialektore e shqipes standard?, SGJ VIII 43.

SGJ IX 7.

SGJ IX 9.

Po aty, f. 30 v.

SGJ VIII 60.

SGJ VIII 74.

SGJ VIII 83.

SGJ IX 36.

SGJ IX 20 v. me gjithë bibliografi.

SGJ IX 18 me gjithë bibliografi.

Po aty, f. 24 v.

Po aty, f. 27 v me gjithë bibliografi.

Hyrje e veprës “vëzhgime, kërkime dhe studime Në lëmin e gjuhës shqipe” në 10 vëllime

(pjesa e tretë)

Autorët

DOI:

Abstract

Downloads

References

References

Downloads

Published

How to Cite

Numër

Section

License

rrethprojektit

Rreth revistës

mostviewed

Language

Information