Fillimet e Rilindjes Kombëtare në vitet '40 të shekullit XIX

Abstract

Shkalla e lartë e integrimit të kulturës shqiptare deri në fund të shekullit XVIII i dha frymë edhe ndërgjegjes kombëtare shqiptare. Në sajë te kulturës shpirtërore dhe materiale mjaft të zhvilluar atëherë, shkalla e ndërgjegjes kombetare ishte më e lartë se simotrat e saj te popujt e tjerë nën robërinë osmane.

Në rritjen e kësaj ndërgjegjeje, sipas mendimit tonë, ndikoi edhe jeta shtetërore gjysmë e pavarur e dy pashallëqeve shqiptare, të Shkodrës dhe Janinës, pushteti i te cilave, ne njëfarë dore, mbulonte “të gjitha viset më shqiptarë”.

Te populli shqiptar, ekzistonte një periudhë e  formësimit deri në një shkalle të lartë të tipareve kryesore të kombit në Rilindje, si periudhë e përpjekjeve që vazhdojnë, së paku, një shekull e gjysmë në luftëra për realizimin e bashkimit politik dhe të pavarësisë së Shqiperisë.
Fillimi i dekadës së dytë të shekullit XIX shënon një pikë të lartë te arritjes së këtyre qëllimeve.

Në periudhën e parë të Rilindjes, bartësit kryesorë të kësaj tolerance vëllazërore shqiptare ishin krijuesit, politikanët  dhe pjesa më e madhe e popullsisë shqiptare të besimit Islam.
Më vonë, veprat, idetë dhe veprimtaria atdhetare e Naum Veqilharxhit, përgjithësisht e gjerë dhe e dukshme i ra në sy atyre që interesoheshin për çështjen shqiptare. Idetë e tij gëzuan dhe ngritën zemrat e atdhetarëve, kurse shqetësuan armiqtë.

Ai krijoi lidhje edhe me kolonitë arbëreshe të Italisë. I nxitur nga dëshira për t’u njohur me gjithcka që shkruhej në atë kohë për Shqipërinë, ai krijoi lidhje në radhë të parë me shkrimtarin arbëresh Jeronim de Rada. I frymëzuar nga e kaluara plot lavdi e popullit të vet, De Rada kishte krijuar vepra nga më të bukurat për letërsinë shqipe.

Mendimet e De Radës dhe të albanologëve të tjerë lidhur me prejardhjen e shqiptarëve u përqafuan me entuziazëm nga Naum Veqilharxhi dhe nga patriotët e tjerë shqiptarë.

Në vitet 1845-1840, Naum Veqilharxhi lëshon një "Enciklikë (letër qarkore) greqisht, "për gjithë të pasurit e të mësuarit ortodoksë shqiptarë".
"Enciklika" është një manifest, ku, me një ton luftarak, Veqilharxhi shtron kërkesat kulturore për Lëvizjen Kombëtare, duke synuar shpëtimin e popullit nga padituria dhe gjendja e mjerueshme.

Për rëndësinë e madhe që kishte ky dokument për popullin shqiptar, ai u botua në gazetën "Drita" të Shahin Kolonjës (Sofje, V. III, Nr. 46-14.6.1904) dhe u rishtyp në "Kalendarin kombiar" (Sofje, 1906, f. 47-50).

Në arkivën e Dr. Seliminskin (Jordjev Hristov) gjendet edhe "Letra e Enciklikës" dërguar Korçarëve të pasur ortodoksë.

Miqësia e Naumit me Dr. Seliminskin është e pamohueshme dhe kjo ndodhi në periudhën kur të dy ishin emigrantë në Bukuresht (1845-1847) të bashkuar nga të njëjtat ideale dhe përpjekje iluministe në luftën çlirimtare të popullit të tyre kundër sundimtarit feudal osman.