Jeta muzikore e qytetit shqiptar në shek. XVI-XVII

Abstract

Pjesa e parë e studimit "Jeta muzikore e qytetit shqiptar nga fundi i antikitetit deri në shekullin e 17-të" me titull "Shkëputje apo vazhdimësi" trajton problemin e vazhdimësisë së kulturës muzikore në territorin shqiptar, duke u mbështetur në burime ikonografike dhe gjuhësore, çdo dokument të rrallë historik, supozime dhe argumente analoge e krahasuese.

Duke u nisur nga gjendja aktuale, arrihet në përfundimin se në ato qytete ku ende ruhet këndimi rural i zonave përreth, gjendja në të kaluarën nuk duhet të ketë qenë shumë ndryshe, si në Gjirokastër etj.
Por në disa nga qytetet ku muzika rurale e zonave përreth ruhet akoma mirë edhe sot, vërehet gjithashtu një shtresë tjetër e muzikës urbane që është shumë larg sferës së intonacionit ose treguesve strukturalë të së parës.

Rasti më tipik i këtij lloji gjendet në qytetin e Shkodrës me këngët "Hengu", të kodifikuara dhe të strukturuara sipas Sistemit të Macames. Kjo shtresë duket të jetë mjaft e lashtë ("kromatiku oriental" dallon në muzikën e grekëve të lashtë që nga shekulli i 2-të) si pasojë e ndikimit të muzikës orientale për shkak të lëvizjes së popullatave orientale në rajon (Bizanti, Arabët, popullata të ndryshme Turo-Ogur, etj).

Në pjesën e dytë, "Rruga drejt shekullit të 17-të", shqyrtohen burimet ikonografike (pikturat e instrumenteve lindore në afresket kishtare) që dëshmojnë se ndikimi i kulturave lindore në rajon u bë më i dukshëm, veçanërisht që nga shekulli i 13-të.
Pothuaj në të njëjtën periudhë, dolën huazimet e para nga gjuhët persiane, arabe dhe turke në rajon. Në fillim ato ishin të pakta dhe të kufizuara, por më vonë u rritën intensivisht.

Një dokument i botuar nga F. Duka (Defteri i Hollësishëm i Livës së Vlorës, viti 1583), ku përmenden gjithashtu Romët (Kiptyan-ët), tregon se në Shqipëri nisi të krijohej "administrata kulturore" osmane, edhe pse, për momentin, ajo ishte e lidhur me ushtrinë osmane dhe ende "e pa ndërthurur" me popullatën autoktone (Kiptyan-ët jetonin në "komunitetet" myslimane dhe jo në mëhallet kristiane të qytetit – deri në atë moment nuk ishin krijuar ende mëhallet e vecanta të myslimanëve).

Në pjesën e tretë, studimi i "Shekullit të 17-të", shqyrton dy burime kryesore: shënimet në librin e Evliya Çelebit, "Sejjahatname" dhe një Dekret drejtuar kadive të Rumelisë, së hartuar në vitin 1681, një dokument që gjendet në Arkivën e Shtetit.

Sipas shënimeve të Çelebit, provohet ekzistenca e një shtrese folklorike (urbane dhe rurale) të muzikës, si dhe e një "administrate kulturore" në mënyrën e saj më të plotë tashmë. Ndërkohë, dokumenti i përmendur më lart sqaron se, përveç administratës kulturore zyrtare (Satirlar Mehterleri), në Shqipëri ekzistonte një shtresë tjetër muzikantësh ambulantë (Calici Mehterleri), të cilët duket se ishin vendosur atje shumë kohë para, duke marrë parasysh faktin se ata ishin përfshirë plotësisht në sistemin e taksimit.