Njësimi i shkronjave dhe larmia e tingujve

Çështje të shqiptimit letrar

Autorët

  • Emil Lafe

Abstract

Të shkruash është sot gjëja më e natyrshme, por të krijosh mjetin e shkrimit, të caktosh shkronjat më të përshtatshme për të shkruar gjuhën tënde, është një nga mundimet më të mëdha. Naum Veqilharxhit, siç pohon vetë, iu deshën 20 vjet për të ndërtuar alfabetin e vet. Nuk i njohim mundimet e Gjon Buzukut ose të paraardhësve të tij hipotetikë që krijuan alfabetin e librit të parë shqip. Krijimi i një alfabeti është fryt i një analize fonematike të pavetëdijshme të gjuhës ose të dialekteve të veçanta.

Downloads

Download data is not yet available.

References

  1. R. H. Robins, Historia e gjuhësisë, “Dituria”, Tiranë, 2007, f. 32.

  2. I. Ajeti. “Alfabeti i Kristoforidhit dhe çështje gjuhësore në veprën e tij”. - në: Konferenca Shkencore “Gjuha Letrare Kombëtare dhe Bota shqiptare Sot” Tiranë, 20-21 nëntor 1992. Akademia e Shkencave e Shqipërisë. Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë. Shtëpia botuese “Shkenca” Tiranë 2002, f. 169-175.

  3. J. Gjinari, Dialektet e gjuhës shqipe, Akademia e Shkencave e RPS të Shqipërisë, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Tiranë, 1989, f. 102.

  4. Po aty, f. 154-161.

  5. Shih: M. Domi, “Alfabeti i gjuhës shqipe dhe Kongresi i Manastirit (14-22 nëndor 1908)”. - në: Alfabeti i gjuhës shqipe dhe Kongresi i Manastirit (14-22 nëndor 1908). Studime, materiale, dokumente, Universiteti i Tiranës, Instituti i Historisë - Instituti i Gjuhësisë e Letërsisë, Tiranë, 1972, f. 38; T. Osmani, Udha e Shkronjave shqipe. Histori e Alfabetit, Universiteti i Shkodrës “Luigj Gurakuqi”, Shkodër, 1999, f. 485-488.

  6. Duhet pasur parasysh se shkronja i përdoret edhe me vlerën e fonemës /j/: tefjalët e huaja me togjet i+zanore (p.sh. piano, variant, portier, mision, stadium etj.) dhe në raste të përcaktuara nga rregullat drejtshkrimore (p.sh. ia dha, djegie, lagie, qenie, thënie etj.); për të ruajtur njësinë e shkrimit të pjesëzës mohuese s, nuk merret parasysh zëshmimi i saj para bashkëtingëlloreve të zëshme (shkruhet s’do - shqiptohet zdo), po kështu edhe ndonjë fjalë e huaj (shkruhet absolut - shqiptohet apsolut). Me gjithë këto raste, alfabeti i shqipes mund të cilësohet si i tillë, ku marrëdhënia shkronjë - fonemë nuk është e shumëvlerëshme.

  7. Fialuer i Rii i Shcqypés perbâam préie Shocniiét t’Bashkimit. Parathënia mban datën 9 Kallnuer 1908.

  8. Shih: Do oroe permi shkroié e théksa (f. XI-XIV). Janë llogaritur si një shkronjë e vetme grafema e me vlerën e fonemës /ë/ dhe grafemat é, è, ê me vlerat e fonemave /e/ gojore, /e/ e hapur, /e/ hundore. Mungon dhe shkronja për fonemën /xh/. Lidhur me këtë thuhet: “Shkroia dxh ci duket n’fialuer mas d, edhésè e perbâamé préie trii shkroiésh, kaa gni tingell m’vedi me t’pergiaam t’ gh. Nuk â vûu m’rresht t’shkroiévé n’fillim t’ktii diftimit tu mos e lype fare fialé ghith sési shcyp por ato t’ mârruna préie giuhéve t’ hueia.”

  9. Shih për këtë edhe pasojat e këtij vendimi një analizë nga R. Ismajli në kumtesën e tij “Kongresi i Manastirit dhe shqipja standarde” në vëllimin: “95-vjetori i Kongresit të Manastirit”. Botoi Ministria e Arsimit dhe e Shkencës. Shkup, 2005, f. 87-94.

  10. Shih: J. Gjinari, Vep. cit. f. 162-168; J. Gjinari; Gj. Shkurtaj, Dialektologjia, Shtëpia Botuese e Librit Universitar, Tiranë, 2000, f. 128-134.

  11. S. Riza, “Tri monografina albanologjike Abeceja - Drejtëshkrimi - Çeshtja gjuhësore, Biblioteka shqiptare, Tiranë, 1944, 288 f.

Downloads

Published

2008-12-14

How to Cite

Lafe, E. (2008). Njësimi i shkronjave dhe larmia e tingujve: Çështje të shqiptimit letrar. Studime Filologjike, (3-4), 27–32. Retrieved from https://albanica.al/studime_filologjike/article/view/4265

Numër

No. 3-4 (2008): Studime Filologjike

Section

Artikuj

License

Copyright (c) 2024 Akademia e Studimeve Albanologjike

Creative Commons License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.