Përkime leksikore dhe kuptimore midis rumanishtes dhe shqipes: (Festa e Shën Martinit)

Cătălina Vătăşescu

doi:10.62006/sf.v1i3-4.3221

Authors

Cătălina Vătăşescu

DOI:

https://doi.org/10.62006/sf.v1i3-4.3221

Abstract

The article aims at drawing attention to popular Christianity among Romanians and Albanians, mainly to the role of saints in the popular calendar. Both cultures display traditional faith in the saints protecting against wild beasts (e.g. wolves, bears) within the pastoral environment and in both cultures women play a key role when it comes to preserving this tradition. The article provides a set of similar or identical beliefs in Romanian and Albanian folklore regarding the wolf and certain protecting saints (the same to both peoples), and also highlights lexical similarities in the two languages concerned.

Downloads

Download data is not yet available.

References

Siç dihet, trajta e vjetër sân(t), që bashkë me alb. shën vjen nga lat. sanctus, ka qenë zëvendësuar me trajtën sfânt, e ndikuar nga sllavishtja.
Ion Ghinoiu, Sărbători şi obiceiuri româneşti, Editura Elion, Bucureşti, 2003, p. 87, 88, 94, 95, 281, 365. Festa më e kremtuar është më 2 shkurt.
Në besimet e barinjve rumunë edhe shenjtër të tjerë ishin mbrojtës të ujqve: Shën Pjetri (Sfântul Petru), Shën Todhri (Sfântul Teodor) ose Shën Ndreu (Sfântul Andrei). Nga ana tjetër, Sfântul Martin mbron jo vetëm ujqit, por edhe arinjtë (Ion Ghinoiu, Sărbători şi obiceiuri româneşti; idem, Mitologie română. Dicţionar, Univers enciclopedic. Gold, Bucureşti, 2013).
Ai vetë ka botuar vetëm shkronjën A dhe fillimin e shkronjës B të fjalorit. Fletoret me përgjigjet që mori ruhen në dorëshrim në Bibliotekën e Akademisë Rumune dhe u shfrytëzuan pastaj në Fjalorin e Gjuhës Rumune të Akademisë. Pjesa folklorike dhe etnografike u botua në mënyrë të përmbledhur në vëllimin Tipologia folclorului din răspunsurile la chestionarele B.P. Hasdeu, nga Ion Muşlea, Ovidiu Bîrlea, hyrje nga Ion Taloş, botim i dytë rishikuar dhe plotësuar nga Ioan I. Muşlea, Editura Academiei, Bucureşti, 2010.
Tipologia, p. 265-266; 372-374; 376.
Është rasti, për shembull, i një zone fushore pranë Tunës, Brăila, ku asnjë përgjigje nuk përmend zakonet lidhur me shenjtërit mbrojtës të ujqve; përveç kësaj, shenjtërit Martin dhe Filip as nuk gjinden ndër shenjtërit e përmendur (Documente privind istoria Brăilei. Răspunsurile la Chestionarele Odobescu şi Hasdeu pentru judeţul Brăila. Botim nga Ionel Cândea dhe Costin Croitoru, Muzeul Brăilei “Carol I”, Editura Istros, 2015).
Shën Mërtit, në Folklorë. Përmbledhje vrojtimesh permbi zakonet edhe gjûhen popullore të botueme në revisten “Leka” nder 11 vjetet e para. I. Zakone e doke, Shtypshkroja “Zoja e Paperlyeme”, Shkoder, 1940, p. 60-61.
Tipologia, p. 373. Marcel Lapteş, Anotimpuri magico-religioase. Schiţe etnografice, Editura Corvin, Deva, 2011, p. 232.
Për rumunët shiko Tipologia, p. 372.
Antoaneta Olteanu, Calendarele poporului român, Editura Paideia, Bucureşti, 2001, Marcel Lapteş, p. 256, Tipologia, p. 373.
Marcel Lapteş, p. 39, 59. Për magjitë e bëra për t’i lidhur gojën ujkut shiko Tipologia, p. 265.
Mark Tirta, Mitologjia ndër shqiptarë, Tirana, 2004.
M. Tirta, p. 66, 117. Një tregim i tillë mbi shenjtin që drejton ujqit ku të hanë, në Folklorë, p. 60.
Shiko më lart alb. goj’lidhmi, rum. gură încleştată.
Mark Tirta, Mitologjia, p. 67.
Marcel Lapteş, Anotimpuri, p. 119, 120, 286. Në disa fshatra mali, barinjtë therin një dele shterpë dhe e lënë ta hajë ujku (idem, p. 175, 231). Një poet rumun, autor i një cikli me tema marrë nga traditat e fshatit, cikël i ndërtuar si një seri kujtimesh nga fëmijëria, tregon se një zot shtëpie u jep vetë ujqve një dele. Gjesti i tij nuk është kuptuar nga fshati dhe është, ndoshta, një mbeturinë e besimit të vjetër që me sa duket ka kuptim vetëm për atë që e bën. Është vështirë të thuash, duke lexuar poezinë, nëse autori e kujton aktin për çuditërinë e tij ose e di akoma kuptimin magjik; ai përmend shpesh, megjithatë, të kaluarën e largët baritore të fshatit (Marin Sorescu, La Lilieci, Cartea I (1973). Kemi përdorur botimin Marin Sorescu, La Lilieci (I-III), vol. I, parathënje Ion Pop, Jurnalul Naţional, Editura Art, Bucureşti, 2012, p. 129-131).
Tipologia, p. 265-266.
Tirta, p. 66, 117.
Ghinoiu, Sărbători şi obiceiuri, p. 67, 69, 88.
Tirta, p. 66.
E. Lafe, Toponime latine-romane në truallin e shqipes, “Studime filologjike”, XXVII (X) (1973) 3, p. 111-118 (sidomos p. 116).
Për shembuj të tjerë dhe për rëndësinë që ka ujku në traditat e qytetërimit shqiptar dhe rumun shiko Gr. Brâncuş, Concordanţe lingvstice româno-albaneze, Bibliotheca Thracologica, XXX, Bucureşti, 1999, p. 110.
Tirta, p. 118, 119, 144. Ai citon Mircea Eliade, De Zalmoxis à Gengis-Khan. Études comparatives sur les religions et le folklore de la Dacie et de l’Europe Orientale, Paris, Payot, 1970.
Tirta, p. 66.

References

Siç dihet, trajta e vjetër sân(t), që bashkë me alb. shën vjen nga lat. sanctus, ka qenë zëvendësuar me trajtën sfânt, e ndikuar nga sllavishtja.

Ion Ghinoiu, Sărbători şi obiceiuri româneşti, Editura Elion, Bucureşti, 2003, p. 87, 88, 94, 95, 281, 365. Festa më e kremtuar është më 2 shkurt.

Në besimet e barinjve rumunë edhe shenjtër të tjerë ishin mbrojtës të ujqve: Shën Pjetri (Sfântul Petru), Shën Todhri (Sfântul Teodor) ose Shën Ndreu (Sfântul Andrei). Nga ana tjetër, Sfântul Martin mbron jo vetëm ujqit, por edhe arinjtë (Ion Ghinoiu, Sărbători şi obiceiuri româneşti; idem, Mitologie română. Dicţionar, Univers enciclopedic. Gold, Bucureşti, 2013).

Ai vetë ka botuar vetëm shkronjën A dhe fillimin e shkronjës B të fjalorit. Fletoret me përgjigjet që mori ruhen në dorëshrim në Bibliotekën e Akademisë Rumune dhe u shfrytëzuan pastaj në Fjalorin e Gjuhës Rumune të Akademisë. Pjesa folklorike dhe etnografike u botua në mënyrë të përmbledhur në vëllimin Tipologia folclorului din răspunsurile la chestionarele B.P. Hasdeu, nga Ion Muşlea, Ovidiu Bîrlea, hyrje nga Ion Taloş, botim i dytë rishikuar dhe plotësuar nga Ioan I. Muşlea, Editura Academiei, Bucureşti, 2010.

Tipologia, p. 265-266; 372-374; 376.

Është rasti, për shembull, i një zone fushore pranë Tunës, Brăila, ku asnjë përgjigje nuk përmend zakonet lidhur me shenjtërit mbrojtës të ujqve; përveç kësaj, shenjtërit Martin dhe Filip as nuk gjinden ndër shenjtërit e përmendur (Documente privind istoria Brăilei. Răspunsurile la Chestionarele Odobescu şi Hasdeu pentru judeţul Brăila. Botim nga Ionel Cândea dhe Costin Croitoru, Muzeul Brăilei “Carol I”, Editura Istros, 2015).

Shën Mërtit, në Folklorë. Përmbledhje vrojtimesh permbi zakonet edhe gjûhen popullore të botueme në revisten “Leka” nder 11 vjetet e para. I. Zakone e doke, Shtypshkroja “Zoja e Paperlyeme”, Shkoder, 1940, p. 60-61.

Tipologia, p. 373. Marcel Lapteş, Anotimpuri magico-religioase. Schiţe etnografice, Editura Corvin, Deva, 2011, p. 232.

Për rumunët shiko Tipologia, p. 372.

Antoaneta Olteanu, Calendarele poporului român, Editura Paideia, Bucureşti, 2001, Marcel Lapteş, p. 256, Tipologia, p. 373.

Marcel Lapteş, p. 39, 59. Për magjitë e bëra për t’i lidhur gojën ujkut shiko Tipologia, p. 265.

Mark Tirta, Mitologjia ndër shqiptarë, Tirana, 2004.

M. Tirta, p. 66, 117. Një tregim i tillë mbi shenjtin që drejton ujqit ku të hanë, në Folklorë, p. 60.

Shiko më lart alb. goj’lidhmi, rum. gură încleştată.

Mark Tirta, Mitologjia, p. 67.

Marcel Lapteş, Anotimpuri, p. 119, 120, 286. Në disa fshatra mali, barinjtë therin një dele shterpë dhe e lënë ta hajë ujku (idem, p. 175, 231). Një poet rumun, autor i një cikli me tema marrë nga traditat e fshatit, cikël i ndërtuar si një seri kujtimesh nga fëmijëria, tregon se një zot shtëpie u jep vetë ujqve një dele. Gjesti i tij nuk është kuptuar nga fshati dhe është, ndoshta, një mbeturinë e besimit të vjetër që me sa duket ka kuptim vetëm për atë që e bën. Është vështirë të thuash, duke lexuar poezinë, nëse autori e kujton aktin për çuditërinë e tij ose e di akoma kuptimin magjik; ai përmend shpesh, megjithatë, të kaluarën e largët baritore të fshatit (Marin Sorescu, La Lilieci, Cartea I (1973). Kemi përdorur botimin Marin Sorescu, La Lilieci (I-III), vol. I, parathënje Ion Pop, Jurnalul Naţional, Editura Art, Bucureşti, 2012, p. 129-131).

Tipologia, p. 265-266.

Tirta, p. 66, 117.

Ghinoiu, Sărbători şi obiceiuri, p. 67, 69, 88.

Tirta, p. 66.

E. Lafe, Toponime latine-romane në truallin e shqipes, “Studime filologjike”, XXVII (X) (1973) 3, p. 111-118 (sidomos p. 116).

Për shembuj të tjerë dhe për rëndësinë që ka ujku në traditat e qytetërimit shqiptar dhe rumun shiko Gr. Brâncuş, Concordanţe lingvstice româno-albaneze, Bibliotheca Thracologica, XXX, Bucureşti, 1999, p. 110.

Tirta, p. 118, 119, 144. Ai citon Mircea Eliade, De Zalmoxis à Gengis-Khan. Études comparatives sur les religions et le folklore de la Dacie et de l’Europe Orientale, Paris, Payot, 1970.

Tirta, p. 66.

Romanian and albanian lexical and semantic parallels

(St. Martin’s day)

Authors

DOI:

Abstract

Downloads

References

References

Downloads

Published

How to Cite

Issue

Section

License

rrethprojektit

About the Journal

mostviewed

Language

Information