Mbi disa çështje të klasifikimit morfologjik të mbiemrave në shqipen e sotme letrare

Ali Dhrimo

doi:10.62006/sf.v1i1.2878

Autorët

Ali Dhrimo

DOI:

https://doi.org/10.62006/sf.v1i1.2878

Abstract

Një nga pjesët e ligjëratës, për të cilat mungon një trajtim i plotë e me prirje të theksuara normative, ëslitë edhe mbiemri. Megji'thëse është trajtuar në kapitujt përkatës të gramatikave tona, shkollore dhe joshkollore nga të huaj e vendas, prapëseprapë, për vetë qëllimin për të cilin ishin caktuar ato gramatika — gramatikat e hartuara nga të huajt kanë më tepër karakter përshkrues, informativ, kurse gramatikat e hartuara nga vendasit kanë shërbyer si tekste mësimore — ato nuk kanë mundur të rrokin të gjitha çështjet që dalin në trajtimin e kësaj pjese të ligjëratës. Veç kësaj, një numër problemesh nuk janë shpjeguar drejt ose në një masë

Downloads

Download data is not yet available.

References

Themi kryesisht, sepse, siç dihet, nyjc të përparme -marri n edhe. disa emra farefisnie (i ati, e ëma etj.). disa përemra (i tillë, të gjithë, i tij) dhe numërorët rreshtorë (t pari, i dhjeti etj.) e themelorët në disa perdonine (të tre, të gjashtë). Por sistem me kundërvënje të rregullt keimi vetëm tek mbiemrat.
Me plot të drejtë Gj. Pekmezi, Grammatik der albanesischen Sprache, Wien, 1908. 103, e quan këtë tipar «karakteristi'ka krvesore e mbiemri t të shqipes». N Jokli e quan «»eksponent të adjektivit» (cituar sipas E. Çabejt. Rreth disa çësh- tjeve të historisë së gjuhës shqipe — «BUSHT, SSHSH». 3/1963, 82).
A.V. Desnickaja, Dva tippa pridlagatelhnyh v sovremennom albanskom jazyke, «Voprosy grammatiki», 1/1960. 295.
Mendimi se prapashtesa -tor(e për ipasojë fjala -punëtor) është mbiemërore, nuk qëndron, po të kemi parasysh së pari vërejtjen e Xhuvanit-Çabejt në Prapa- shtesat e gjuhës shqipe, 92, 93; «Me këtë prapashtesë (-tor, (-tuar, -tuer) — A.Dh.) janë formuar prej emrash më tepër, emra vepronjës, dhe disa pak mbiemra. 1. Emra vepronjës, p.sh. ... blegtuer, ... gjahtor, ... kangtuer, ... punëtor, punëtuar, punëtuer...». Këtu hyjnë edhe murator, vjershëtor. Ne mendojmë se kjo fjalë ka qenë së pari një emër vepruesi që tregonte frymorin (personin) që bënte (merrej me) punë (kh.: Një ditë dërgoi një bujk (punëtuar) të shoqen në pazar të shit një ka — Mbledhës, I, 403), ashtu si murator tregonte e tregon personin që bënte e bën mur, vjershëtor — personin që bën (harton) vjersha, gjahtor- personin që merret me gjah (populli thotë: Bëre ndonjë g ja sot — për vrave ndonjë...), fajtor — personin që bën faj etj. dhe pastaj, meqenëse këta emra ishin bartës cilësish të ndrysh- me, u bë e mundshme që të kalohej në përdorimin mbiemëror: djalë punëtor, qen gjahtar etj. (kh.: Ish një njeri punëtuar që punonej me qe — Mbledhës, I, 392).
A.V. Desnickaja, art. i cit., 296
E. Çabej, art. i cit., 82
I. Gëlbov, Bôlgarski nomina agentis kato prilagatelni υ rumônski i albanski, «Bôlgarski Ezik», 4/1966, 308.
Po aty.
Po aty, 307
A. Desnickaja, art. i cit. 306
I. Gëlbov, art. i cit., 308
Po atje, f. 308
Po atje.
Shih për këtë edhe mendimin e K. Cipos për prapashteeat që prodhojnë këta emra, Gramatika e gjuhës shqipe, Tiranë, 1949, 41-42.
Megjithatë si në Veri edhe në Jug hasen disa emërtime banorësh, të formua- ra edhe me prapashtesë edhe me paranyjëzim, p.sh. i mirditas, i shkodëran, i vlonjat, i borshiot, i fteriot etj. Këtu ka dy mundësi interpretimi: a) që nyja të jetë më e lashtë (Ich. i dukat, i kallarat, i çorraj, i borsh, i hot, i grud dhe kjo, megjithë shtimin e mëvonshëm të prapashtesës, vazhdoi të përdorej edhe para këtij formimi të ri për analogji me rastet pa prapashtesë ose b) që nyja të jetë tejshtrirë më vonë tek formimet me prapashtesë (nga mirëditas, borshiot etj. të ketë dalë forma: i mirditas, i borshiot etj.). Meqenë se format i dukat, i zhulat, i dukagjin, i hot, i grud dulcet të jenë më të lashta në shqipen, ne anojmë nga mundësi a e parë, pra nga i mirdit i mirditas). Sido që të jetë ky fakt përforcon mendimin tonë që nyja dhe prapashtesa nuk e përjashtojnë dot njëra-tjetrën.
Sa për arësyen pse shqipfolësi i sotëm nuk u vendos nyje të përparme jo vetëm mbiemrave tashmë të njohur të këtij tipi, por edhe formimeve analogjike që krijon ai vetë, në të vërtetë kjo shpjegohet me faktin se për ndjenjën e tij gjuhësore ky tip është tashmë i njohur si mbiemër dhe jo me bindjen e rreme (ndoshta edhe të vetë folësit) që prapashtesat përkatëse që formojnë mbiemra të këtij tipi janë të njëvlershme me nyjen e përparme të mbiemrit. Pra ndjenja e sotme e shqipfjolësve të zakorishëm, edhe po ta pranojë këtë barazim, nuk vërteton arësyen historike të mosnyjëzimit të këtyre mbiemrave, por është një fenomen më 4 vonë.
Jo aq pa interes na duket edhe fakti që kur janë emëruar brezat e ndryshëm, mendojmë se duhet (të jenë emëruar me një sistem unik emëror ose mbiemëror e jo në mënyrë të përzier, p.sh. fëmijë, djalë, burrë. plak; fëmijë, çupë (vajzë), grua, plakë: nga ana tjetër: i vogël, i ri, i vjetër, (e vogël, e re, e vjetër). Edhe kundër- venja: i vjetër — plak. besojmë se e mbeshtet këtë mendim.
Do pasur parasysh fakti që shumica e këtyre fjalëve e kanë kapërcyer atë fazë, kur tek e njëjta fjalë shfaqeshin të dy kategoritë gramatikore dhe janë bërë dy fjalë të mvetësishme homonime me njëra-tjetrën dhe si të tilla duhet të figu- rojnë edhe nëpër fjalorë. Kështu me të drejtë. në Fjalorir e gjuhës shqipe. Tiranë, 1954, jepen ndaras së pari si emra e pastaj si mbiemra. fjalë të tilla si: plak, trim, detar, punëtor etj.
Mendojmë se në këtë drejtim është mjaft kuptimplote luhatja që vihet re në këtë fjalor në përcaktimin e përkatësisë kategoriale të fjalëve të tilla si: thumbac (thumbec), fshatarak, fusharak, shtyranik, shfrytëzonjës. shumëzues, shurraq. shu- rrak, tatalosh etj. të cilat jepen vetëm si emra. ndërsa mburracak, mburrevec, thatiq, trazovaç, trashaluq, trashaman, trashëgimtar, tradhëtar, trembëlak, zbatharak, zanatli, xhabaxhi, xhahil, vendës etj. jepen së pari si emra e pasta j si mbiemra dhe telesh- man, lorcman, shushaq, vjedhacak, (vjedharak, vjedharash) zgjebarak, thatanik etj. jepen së pari si mbiemra e pastaj si emra.
F. Bopp. Über das Albanesische in seinen verwandtschaftlichen Beziehungen, Jena, 1854. 518.
I. Gëlbov, art. i cit., 309.
Për këtë kategori gramatikore të mbiemrit bëjnë fjalë: Xylander, J. Ritter von, Die S-prache der Albanesen oder schkipetaren. Frankfurt am Μ.. 1835. 29; K. Kristoforidhi, Grammatiki tis Alvaniqis glosis, 1882, 29; Kamarda, Saggio di grammatologia comparata sulla lingua albanese, 1864. I. 207; S. Frashëri, Shkronjë- tore e gjuhës shqip, 1886 36; G. Meyer, Kurzgefasste albanesische Grammatik, 1888 17; Gj. Pekmezi. vep. e cit., 103; K. Cipo, Sintaksa, 27, Gramatika, 72.
E. Çabej, art. i cit., ì. 73:
G. Meyer, Kurzegefasste albanesische Grammatik, Leipzig, 1888, 20.
Kh. për mondimin tonë të bashkëshkrirjes së dy tingujve të njëjtë edhe: ... nga frik ai pastajet vate e i tha babait... (H. Pedersen. 35); Djersa jot’ e faqesë /Djersa jot’ e gushësë/ Djersa jot’ e gjiritë (S. Dine, 375); Djersa jot' e faqesë (Mbledhës, II, 295).
Nga një statistikë që u bë lidhur me raportin midis mbiemrave të nyjshëm dhe të panvjshëm në Fjalorin e gjuhës shqipe. botuar më 1954, rezultojnë 2132 të panyjshëm dhe 1651 të nyjshëm, por duke marrë parasysh që në Fjalor nuk figu- rojnë mbieanrat prejpjesorë pa prapashtesa (me përjashtim të rasteve kur është zhvilluar një kuptim i ri leksikor). del se nurnri i mbiemrave të nyjshëm bëhet shumë më i madh se i të panyjshmëve. Nga ana tjetër, duhet pohuar se në stadin bashkëkohor të zhvillimit të gjuhës shqipe mbiemrat e panyjshëm që formohen me prapashtesën -or, janë më të shumtë se sa formimet me anë të paranyjëzimit të togut pa + emër ose me paranyjëzim dhe me prapashtesën -shëm, për këtë mjafton të krahasojmë formimet më të reja që në disa raste janë të diskutueshme e të pa- goditura, sidomos në publicistikë e në artikuj kushtuar problemeve të teknikës, p.sh. urtësinë pleqësore — Zëri i Rinisë (më tej ZR), 2. VII. 67, 6; forçat rrudhore — ZR, 9.IX.67, 5; ipunën stërvitore — ZR, 19.VII.67. 6. koha stërvitore — Përpara. 9.IX.67; anijet lumore, ZR, 12.VIII.67, 6; njësi lumore — Bashkimi, 17.1 V.68, 4; furnizimeve lumore — Zëri i Popullit (më tej ZP), 21.11.68. 3: lëndës drusore — Puna (më tej P), nr. 64, 1; mbeturina drusore — Përpara. 1.XI.67. 4: fibra drunore — P. 30.V.67. 3; esencë vajore — P.6.VI.67, 3; përmirësimi racor. Përpara, 5. VII.67; bërthamës racore — ZP. 15.11.68. 3; puna racore — Sesioni I tekniko-shkencor i punëtorëve të NBSH Kamzë, Tiranë, 1968. 82; lufta... ekipore — Përpara. 12.VII.67; në vendbanimin shpe- llor — Përpara, U.XI.67, 4; punimi vetullor — Adriatiku, 21.XI.67. 2: 1; me regjim stallor— ZP. 16.11.68. 3; bimë barore — Prodhimi i hershëm i domateve, Tiranë. 1959, 5-6; tokat gëlqerore gurishtore— H. Ahmataj: Kultivimi i disa bimëve aromatike, Ti- ran’ë. 1966, 8; tokat... zallore — po aty. 8; gjethet... pendore — aty. 14; gjethet pëllëm- bore — aty, 30: qime të murrme gjëndrore, po aty: pyjet e lisit... janë me origjinë llastore — V. Koçi: Që çdo kooperative bujqësore të ketë pyllin e saj. Tiranë, 1966, 52; tokave livadhore — M. Çuni : Rendimente të larta me Iule dielli. Tiranë. 1968, 7; bimë vajore — aty, 14: tokë... mjaft plisore — Sesioni I tekniko-shkencor i punëtorëve të NBSH Kamzë, Tiranë, 1968, 25.
S. Frashëri, vep. e cit., 37, 129; A. Xanoni, Gramatika shqip, 1909, 56, 91; O. Myderrizi, Gramatika e re e shqipes. 1944. 74. 273; I. D. Sheperi, Sindaksa e gjuhës shqipe, 19, 137, 122; K. Cipo, Gramatika, 77, 121; Sh. Demiraj, Morfologia, Tirane, 1962, 87, 214, 198 dhe në dispencë, I. 82. II, 244, 266.
F. Bopp: «Këto (ndajfoljet — A. Dh.) sa kohë që rrjedhm prej një mbiemri, nuk ndryshojnë nga forma prej tij», Dos Albanesische in seinen verwandtschaftlichen Beziehungen, Jena, 1854, 495. G. Weigand: «mbiemri pa artikull shörben si ndajfolje» — Albanesische Grammatik, 1913, 47. Arësyet pse tek mbiemri ka -è'e tek ndajfolja jo, sipas këtij autori, janë thjesht fonetike.
E. Çabej, Rreth disa çështjeve të historisë së gjuhës shqipe, «BUSHT, SSHSH» 3/1963, 82. Edhe në Der Beitrag des Albanischen zum Ballcansprachbund, në «Les problèmes fondamentaux de la linguistique balkaniques», Sofia, 1966, 62-63. E. Çabej pohon se «në një periodë pak a shumë të lashtë të gjuhës... këto të dy pjesë të ligjëratës (mbiemri dhe ndajfolja — A. Dh.) në raste të caktuara nuk ndryshojnë prej njëra-tjetrës», pra, jo në shqipen e sotme.
Po aty, f. 82.
Po aty, 88.
Po aty, 89.
V. V. Vinogradov, Russkij jazyk, Moskva, 1947, 38.
Shih: V. L. Kanshanskaja etj.; A. Graramar oi the English language, 13.
Shih edhe I. A. Smirnickij, Leksiçeskoe igrammatiçeskoe v slove, «Voprosy grammatiçeskogo stroja», Moskva, 1955, 19.
I.A. Smirnickij, Morfologia anglijskogo jazyka. Moskva, 1959, 102.
Po aty, 103.
Po aty. Ndoshta autori e ka tepëruar pak, kur nënvizon se sintaktikisht fjalët dallohen gjithmonë plotësisht prerë, por tmegjithatë ne na duket me vend tër- heqja e vëmendjes mbi anën semantike dhe sintaksore të ijalës, mosabsolutizimi i formés së saj.
L.V. Shçerba, Izbrannye rabety po jazykoznaniju i Fonetike, Tom I, Leningrad, 1958, 101.
Shih edhe: L.A. Korobcinskaja, K. diskussii o kategorii sostojanija «Voprosy russkogo jazykoznanija», 4/1960, 29.
Ky pretendim duket si i padrejtë e si i tepërt, sepse në gjuhët që kanë forma e karakteristika të veçanta morfologjike, gjithshka bëhet e qartë që në vështi- min e parë, por megjithatë kjo nuk do të thotë se nuk qëndrojnë në plan të parë semantika dhe lidhje sintaksore, por, siç shprehet Smirnicki «sistemi i përbërë morfologjik sikur e mbulon anën sintaksore» (vepër e cit., 104). Drejtësia e këtij parimi vërtetohet pikërisht tek ato fjalë që nuk kanë tipare të mjaftueshmc morfologjike për të bërë klasifikimin e tyre në pjesë ligjërate.
E. Çabej, Der Beitrag des Albanischen zum Balkansprachbund, në «vep. e oit»., 62.
H. Paul, Deutsche Grammatik, III, Halle (Saale), 1956, 15.
J. Knobloch, Sprachwissenschaftliches Wörterbuch, Heidelberg, 1961, 39.
Një mendim të tillë ka shprehur para nesh edhe E. Çabej në artikullin e cituar më lart (Beitrag, 62-63).
Shih: A. I. Nikolaeva, Iz istorii kaçestvennogo nareçija i prilagatelunogo V gruppe glagola, «Voprosy istopii i grammatiki romano-germanskih jazykov», Vyp. 50/1958, 176 v.

References

Themi kryesisht, sepse, siç dihet, nyjc të përparme -marri n edhe. disa emra farefisnie (i ati, e ëma etj.). disa përemra (i tillë, të gjithë, i tij) dhe numërorët rreshtorë (t pari, i dhjeti etj.) e themelorët në disa perdonine (të tre, të gjashtë). Por sistem me kundërvënje të rregullt keimi vetëm tek mbiemrat.

Me plot të drejtë Gj. Pekmezi, Grammatik der albanesischen Sprache, Wien, 1908. 103, e quan këtë tipar «karakteristi'ka krvesore e mbiemri t të shqipes». N Jokli e quan «»eksponent të adjektivit» (cituar sipas E. Çabejt. Rreth disa çësh- tjeve të historisë së gjuhës shqipe — «BUSHT, SSHSH». 3/1963, 82).

A.V. Desnickaja, Dva tippa pridlagatelhnyh v sovremennom albanskom jazyke, «Voprosy grammatiki», 1/1960. 295.

Mendimi se prapashtesa -tor(e për ipasojë fjala -punëtor) është mbiemërore, nuk qëndron, po të kemi parasysh së pari vërejtjen e Xhuvanit-Çabejt në Prapa- shtesat e gjuhës shqipe, 92, 93; «Me këtë prapashtesë (-tor, (-tuar, -tuer) — A.Dh.) janë formuar prej emrash më tepër, emra vepronjës, dhe disa pak mbiemra. 1. Emra vepronjës, p.sh. ... blegtuer, ... gjahtor, ... kangtuer, ... punëtor, punëtuar, punëtuer...». Këtu hyjnë edhe murator, vjershëtor. Ne mendojmë se kjo fjalë ka qenë së pari një emër vepruesi që tregonte frymorin (personin) që bënte (merrej me) punë (kh.: Një ditë dërgoi një bujk (punëtuar) të shoqen në pazar të shit një ka — Mbledhës, I, 403), ashtu si murator tregonte e tregon personin që bënte e bën mur, vjershëtor — personin që bën (harton) vjersha, gjahtor- personin që merret me gjah (populli thotë: Bëre ndonjë g ja sot — për vrave ndonjë...), fajtor — personin që bën faj etj. dhe pastaj, meqenëse këta emra ishin bartës cilësish të ndrysh- me, u bë e mundshme që të kalohej në përdorimin mbiemëror: djalë punëtor, qen gjahtar etj. (kh.: Ish një njeri punëtuar që punonej me qe — Mbledhës, I, 392).

A.V. Desnickaja, art. i cit., 296

E. Çabej, art. i cit., 82

I. Gëlbov, Bôlgarski nomina agentis kato prilagatelni υ rumônski i albanski, «Bôlgarski Ezik», 4/1966, 308.

Po aty.

Po aty, 307

A. Desnickaja, art. i cit. 306

I. Gëlbov, art. i cit., 308

Po atje, f. 308

Po atje.

Shih për këtë edhe mendimin e K. Cipos për prapashteeat që prodhojnë këta emra, Gramatika e gjuhës shqipe, Tiranë, 1949, 41-42.

Megjithatë si në Veri edhe në Jug hasen disa emërtime banorësh, të formua- ra edhe me prapashtesë edhe me paranyjëzim, p.sh. i mirditas, i shkodëran, i vlonjat, i borshiot, i fteriot etj. Këtu ka dy mundësi interpretimi: a) që nyja të jetë më e lashtë (Ich. i dukat, i kallarat, i çorraj, i borsh, i hot, i grud dhe kjo, megjithë shtimin e mëvonshëm të prapashtesës, vazhdoi të përdorej edhe para këtij formimi të ri për analogji me rastet pa prapashtesë ose b) që nyja të jetë tejshtrirë më vonë tek formimet me prapashtesë (nga mirëditas, borshiot etj. të ketë dalë forma: i mirditas, i borshiot etj.). Meqenë se format i dukat, i zhulat, i dukagjin, i hot, i grud dulcet të jenë më të lashta në shqipen, ne anojmë nga mundësi a e parë, pra nga i mirdit i mirditas). Sido që të jetë ky fakt përforcon mendimin tonë që nyja dhe prapashtesa nuk e përjashtojnë dot njëra-tjetrën.

Sa për arësyen pse shqipfolësi i sotëm nuk u vendos nyje të përparme jo vetëm mbiemrave tashmë të njohur të këtij tipi, por edhe formimeve analogjike që krijon ai vetë, në të vërtetë kjo shpjegohet me faktin se për ndjenjën e tij gjuhësore ky tip është tashmë i njohur si mbiemër dhe jo me bindjen e rreme (ndoshta edhe të vetë folësit) që prapashtesat përkatëse që formojnë mbiemra të këtij tipi janë të njëvlershme me nyjen e përparme të mbiemrit. Pra ndjenja e sotme e shqipfjolësve të zakorishëm, edhe po ta pranojë këtë barazim, nuk vërteton arësyen historike të mosnyjëzimit të këtyre mbiemrave, por është një fenomen më 4 vonë.

Jo aq pa interes na duket edhe fakti që kur janë emëruar brezat e ndryshëm, mendojmë se duhet (të jenë emëruar me një sistem unik emëror ose mbiemëror e jo në mënyrë të përzier, p.sh. fëmijë, djalë, burrë. plak; fëmijë, çupë (vajzë), grua, plakë: nga ana tjetër: i vogël, i ri, i vjetër, (e vogël, e re, e vjetër). Edhe kundër- venja: i vjetër — plak. besojmë se e mbeshtet këtë mendim.

Do pasur parasysh fakti që shumica e këtyre fjalëve e kanë kapërcyer atë fazë, kur tek e njëjta fjalë shfaqeshin të dy kategoritë gramatikore dhe janë bërë dy fjalë të mvetësishme homonime me njëra-tjetrën dhe si të tilla duhet të figu- rojnë edhe nëpër fjalorë. Kështu me të drejtë. në Fjalorir e gjuhës shqipe. Tiranë, 1954, jepen ndaras së pari si emra e pastaj si mbiemra. fjalë të tilla si: plak, trim, detar, punëtor etj.

Mendojmë se në këtë drejtim është mjaft kuptimplote luhatja që vihet re në këtë fjalor në përcaktimin e përkatësisë kategoriale të fjalëve të tilla si: thumbac (thumbec), fshatarak, fusharak, shtyranik, shfrytëzonjës. shumëzues, shurraq. shu- rrak, tatalosh etj. të cilat jepen vetëm si emra. ndërsa mburracak, mburrevec, thatiq, trazovaç, trashaluq, trashaman, trashëgimtar, tradhëtar, trembëlak, zbatharak, zanatli, xhabaxhi, xhahil, vendës etj. jepen së pari si emra e pasta j si mbiemra dhe telesh- man, lorcman, shushaq, vjedhacak, (vjedharak, vjedharash) zgjebarak, thatanik etj. jepen së pari si mbiemra e pastaj si emra.

F. Bopp. Über das Albanesische in seinen verwandtschaftlichen Beziehungen, Jena, 1854. 518.

I. Gëlbov, art. i cit., 309.

Për këtë kategori gramatikore të mbiemrit bëjnë fjalë: Xylander, J. Ritter von, Die S-prache der Albanesen oder schkipetaren. Frankfurt am Μ.. 1835. 29; K. Kristoforidhi, Grammatiki tis Alvaniqis glosis, 1882, 29; Kamarda, Saggio di grammatologia comparata sulla lingua albanese, 1864. I. 207; S. Frashëri, Shkronjë- tore e gjuhës shqip, 1886 36; G. Meyer, Kurzgefasste albanesische Grammatik, 1888 17; Gj. Pekmezi. vep. e cit., 103; K. Cipo, Sintaksa, 27, Gramatika, 72.

E. Çabej, art. i cit., ì. 73:

G. Meyer, Kurzegefasste albanesische Grammatik, Leipzig, 1888, 20.

Kh. për mondimin tonë të bashkëshkrirjes së dy tingujve të njëjtë edhe: ... nga frik ai pastajet vate e i tha babait... (H. Pedersen. 35); Djersa jot’ e faqesë /Djersa jot’ e gushësë/ Djersa jot’ e gjiritë (S. Dine, 375); Djersa jot' e faqesë (Mbledhës, II, 295).

Nga një statistikë që u bë lidhur me raportin midis mbiemrave të nyjshëm dhe të panvjshëm në Fjalorin e gjuhës shqipe. botuar më 1954, rezultojnë 2132 të panyjshëm dhe 1651 të nyjshëm, por duke marrë parasysh që në Fjalor nuk figu- rojnë mbieanrat prejpjesorë pa prapashtesa (me përjashtim të rasteve kur është zhvilluar një kuptim i ri leksikor). del se nurnri i mbiemrave të nyjshëm bëhet shumë më i madh se i të panyjshmëve. Nga ana tjetër, duhet pohuar se në stadin bashkëkohor të zhvillimit të gjuhës shqipe mbiemrat e panyjshëm që formohen me prapashtesën -or, janë më të shumtë se sa formimet me anë të paranyjëzimit të togut pa + emër ose me paranyjëzim dhe me prapashtesën -shëm, për këtë mjafton të krahasojmë formimet më të reja që në disa raste janë të diskutueshme e të pa- goditura, sidomos në publicistikë e në artikuj kushtuar problemeve të teknikës, p.sh. urtësinë pleqësore — Zëri i Rinisë (më tej ZR), 2. VII. 67, 6; forçat rrudhore — ZR, 9.IX.67, 5; ipunën stërvitore — ZR, 19.VII.67. 6. koha stërvitore — Përpara. 9.IX.67; anijet lumore, ZR, 12.VIII.67, 6; njësi lumore — Bashkimi, 17.1 V.68, 4; furnizimeve lumore — Zëri i Popullit (më tej ZP), 21.11.68. 3: lëndës drusore — Puna (më tej P), nr. 64, 1; mbeturina drusore — Përpara. 1.XI.67. 4: fibra drunore — P. 30.V.67. 3; esencë vajore — P.6.VI.67, 3; përmirësimi racor. Përpara, 5. VII.67; bërthamës racore — ZP. 15.11.68. 3; puna racore — Sesioni I tekniko-shkencor i punëtorëve të NBSH Kamzë, Tiranë, 1968. 82; lufta... ekipore — Përpara. 12.VII.67; në vendbanimin shpe- llor — Përpara, U.XI.67, 4; punimi vetullor — Adriatiku, 21.XI.67. 2: 1; me regjim stallor— ZP. 16.11.68. 3; bimë barore — Prodhimi i hershëm i domateve, Tiranë. 1959, 5-6; tokat gëlqerore gurishtore— H. Ahmataj: Kultivimi i disa bimëve aromatike, Ti- ran’ë. 1966, 8; tokat... zallore — po aty. 8; gjethet... pendore — aty. 14; gjethet pëllëm- bore — aty, 30: qime të murrme gjëndrore, po aty: pyjet e lisit... janë me origjinë llastore — V. Koçi: Që çdo kooperative bujqësore të ketë pyllin e saj. Tiranë, 1966, 52; tokave livadhore — M. Çuni : Rendimente të larta me Iule dielli. Tiranë. 1968, 7; bimë vajore — aty, 14: tokë... mjaft plisore — Sesioni I tekniko-shkencor i punëtorëve të NBSH Kamzë, Tiranë, 1968, 25.

S. Frashëri, vep. e cit., 37, 129; A. Xanoni, Gramatika shqip, 1909, 56, 91; O. Myderrizi, Gramatika e re e shqipes. 1944. 74. 273; I. D. Sheperi, Sindaksa e gjuhës shqipe, 19, 137, 122; K. Cipo, Gramatika, 77, 121; Sh. Demiraj, Morfologia, Tirane, 1962, 87, 214, 198 dhe në dispencë, I. 82. II, 244, 266.

F. Bopp: «Këto (ndajfoljet — A. Dh.) sa kohë që rrjedhm prej një mbiemri, nuk ndryshojnë nga forma prej tij», Dos Albanesische in seinen verwandtschaftlichen Beziehungen, Jena, 1854, 495. G. Weigand: «mbiemri pa artikull shörben si ndajfolje» — Albanesische Grammatik, 1913, 47. Arësyet pse tek mbiemri ka -è'e tek ndajfolja jo, sipas këtij autori, janë thjesht fonetike.

E. Çabej, Rreth disa çështjeve të historisë së gjuhës shqipe, «BUSHT, SSHSH» 3/1963, 82. Edhe në Der Beitrag des Albanischen zum Ballcansprachbund, në «Les problèmes fondamentaux de la linguistique balkaniques», Sofia, 1966, 62-63. E. Çabej pohon se «në një periodë pak a shumë të lashtë të gjuhës... këto të dy pjesë të ligjëratës (mbiemri dhe ndajfolja — A. Dh.) në raste të caktuara nuk ndryshojnë prej njëra-tjetrës», pra, jo në shqipen e sotme.

Po aty, f. 82.

Po aty, 88.

Po aty, 89.

V. V. Vinogradov, Russkij jazyk, Moskva, 1947, 38.

Shih: V. L. Kanshanskaja etj.; A. Graramar oi the English language, 13.

Shih edhe I. A. Smirnickij, Leksiçeskoe igrammatiçeskoe v slove, «Voprosy grammatiçeskogo stroja», Moskva, 1955, 19.

I.A. Smirnickij, Morfologia anglijskogo jazyka. Moskva, 1959, 102.

Po aty, 103.

Po aty. Ndoshta autori e ka tepëruar pak, kur nënvizon se sintaktikisht fjalët dallohen gjithmonë plotësisht prerë, por tmegjithatë ne na duket me vend tër- heqja e vëmendjes mbi anën semantike dhe sintaksore të ijalës, mosabsolutizimi i formés së saj.

L.V. Shçerba, Izbrannye rabety po jazykoznaniju i Fonetike, Tom I, Leningrad, 1958, 101.

Shih edhe: L.A. Korobcinskaja, K. diskussii o kategorii sostojanija «Voprosy russkogo jazykoznanija», 4/1960, 29.

Ky pretendim duket si i padrejtë e si i tepërt, sepse në gjuhët që kanë forma e karakteristika të veçanta morfologjike, gjithshka bëhet e qartë që në vështi- min e parë, por megjithatë kjo nuk do të thotë se nuk qëndrojnë në plan të parë semantika dhe lidhje sintaksore, por, siç shprehet Smirnicki «sistemi i përbërë morfologjik sikur e mbulon anën sintaksore» (vepër e cit., 104). Drejtësia e këtij parimi vërtetohet pikërisht tek ato fjalë që nuk kanë tipare të mjaftueshmc morfologjike për të bërë klasifikimin e tyre në pjesë ligjërate.

E. Çabej, Der Beitrag des Albanischen zum Balkansprachbund, në «vep. e oit»., 62.

H. Paul, Deutsche Grammatik, III, Halle (Saale), 1956, 15.

J. Knobloch, Sprachwissenschaftliches Wörterbuch, Heidelberg, 1961, 39.

Një mendim të tillë ka shprehur para nesh edhe E. Çabej në artikullin e cituar më lart (Beitrag, 62-63).

Shih: A. I. Nikolaeva, Iz istorii kaçestvennogo nareçija i prilagatelunogo V gruppe glagola, «Voprosy istopii i grammatiki romano-germanskih jazykov», Vyp. 50/1958, 176 v.

Mbi disa çështje të klasifikimit morfologjik të mbiemrave në shqipen e sotme letrare

Autorët

DOI:

Abstract

Downloads

References

References

Downloads

Published

How to Cite

Numër

Section

License

rrethprojektit

Rreth revistës

mostviewed

Language

Information