Nga fillimet e shkrimit shqip te ideja e një gjuhe të përbashkët letrare shqipe

Autorët

  • Anila Omari

Abstract

Për të arritur te fillimet e shkrimit shqip, në shekullin XVI, gjuha shqipe ka kaluar përmes ndikimeve kulturore të ndryshme, sipas pushteteve që qeverisnin në territoret shqipfolëse. Këto ndikime, të shprehura përmes gjuhëve zyrtare dhe kulturore që përdoreshin në trojet shqiptare, nuk mund të mos kenë lënë gjurmë në zhvillimin e shqipes së folur, në rrugën e saj drejt aftësimit për t’u bërë gjuhë e shkruar. Prandaj, në pjesën e parë të këtij artikulli, do të hedhim një vështrim mbi gjuhën apo gjuhët zyrtare që përdoreshin në trojet shqiptare para kësaj periudhe, duke u përpjekur të zbulojmë edhe ndonjë të dhënë të tërthortë për përdorimin e gjuhës shqipe si gjuhë e folur.

Downloads

Download data is not yet available.

References

  1. Mbas Kryqëzatës IV në vitin 1204, Venediku dhe pjesëmarrësit e tjerë në Kryqëzatë nënshkruan “Traktatin e ndarjes së tokave”, në të cilin parashikohej që një pjesë e mirë e bregdetit shqiptar, prej Durrësit deri në Prevezë, të kalonte nga sundimi i Perandorisë Bizantine nën atë të Venedikut, shih: S. Anamali et. al., Historia e popullit shqiptar, I, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Instituti i Historisë, Toena, Tiranë, 2002, f. 231.

  2. Khs. për vijën e ashtuquajtur “Jireček” K. Jireček, Historia e serbëve, Sh.B. 55, Tiranë, 2010, f. 54.

  3. M. Sufflay, Die Kirchenzustände in vortürkischen Albanien. Die orthodoxe Durchbruchszone im Katholischen Damme, në: “Illyrisch-albanische Forschungen”, München, 1916, f. 237 vv.

  4. I. Zamputi, Dy mbishkrimet e fillimit të shek. XIII dhe lidhjet e tyre me principatën e Arbërit, “Hylli i Dritës”, 1995, 3-4, f. 26-28.

  5. A. Meksi – D. Komata, Kisha e Shën Mërisë së Brrarit, “Iliria”, nr. 2, 1987, f. 223.

  6. A. Meksi – D. Komata, po aty; I. Zamputi, y s k t…, art, cit., HD, f. 23.

  7. Shih P. Xhufi, Dilemat e Arbërit, Pegi, Tiranë, 2006, f. 481.

  8. Historia e Shqipërisë, I, USHT, Tiranë, 1959, f. 196.

  9. J. P. Migne, Patrologia latina, vol. 215, kol. 1334-1344.

  10. P. Xhufi, Jeta politike në Shqipëri, në: S. Anamali et. al., “Historia e popullit shqiptar”, I, f. 231.

  11. Khs. Historia e Shqipërisë, I, 1959, f. 197.

  12. Shih. B. Demiraj, Jeta dhe trashëgimia e Gjon P. Nikollë Kazazit, Botime Françeskane, Shkodër, 2013, f. 104. 13 Khs. Dh. Shuteriqi, Tekstet shqipe dhe shkrimi i shqipes në vitet 879-1800, ASHSH IGJL, Tiranë, 2005, f. 119.

  13. A. Soloviev, Eine Urkunde des Panhypersebastos Demetrios megas archon von Albanien, “Byzantinische Zeitschrift”, 1934.

  14. Një përkthim i ngjashëm gjendet edhe në Historia e Shqipërisë, I, USHT, Tiranë, 1959, f. 197.

  15. Xh. Ylli, Das slavische Lehngut im Albanischen, München, 1997, f. 248.

  16. A. Omari, Marrëdhëniet gjuhësore shqiptaro-serbe, Botimet Albanologjike, Tiranë, 2012, f. 290.

  17. L. Thalloczy, C. Jireček, E. Sufflay, Acta Albaniae, Vindobonae, 1913, f. 43, dok. 135.

  18. Acta Albaniae, po aty.

  19. C. Jireček, Byzantinische Zeitschrift, 13. Band (1904), f. 197, shih P. Xhufi, Dilemat e Arbërit, vep. cit., f. 84.

  20. I. Zamputi, Rindërtimi i mbishkrimit të Arbërit dhe mundësitë e reja për leximin e tij, “Iliria”, viti 1984, nr. 2, f. 207-218.

  21. M. Shuflaj, Qytetet dhe kështjellat e Shqipërisë kryesisht në Mesjetë, Onufri, Tiranë, 2009, f. 157 v.; C. Jireček, Byzantinische Zeitschrift, 13. Band (1904), f. 200 v.

  22. M. Shuflaj, Po aty, f. 156-157.

  23. Khs. O. Schmitt, Arbëria Venedike, K&B, 2007, f. 89.

  24. A. Ducellier, Albania, Serbia and Bulgaria, në: “The New Cambrigde Medieval History”: Volume 5, C: 1198-c. 1300, ed. by D. Abulafia, Cambridge University Press, 1999, f. 786, shën. 39. (Duc. 1987d, f. 3-4; Cirković, 1988, f. 348-9.)

  25. G. Schirò, Visita a Scutari di Michele Apostolio nel 1467, “Zeitschrift für Balkanologie”, 2 (1964), f. 150; O. Schmitt, Arbëria Venedike, vep. cit., f. 89.

  26. M. Shuflaj, Qytetet dhe kështjellat, vep. cit., f. 156.

  27. C. Jireček, M. Šufflay, Illyrisch-albanische Forschungen, zusammengestellt von dr. Ludwig von Thallöczy. I Band, Verlag von Düncker & Humblot, München und Leipzig, 1916, f. 81; M. Shuflaj, Qytetet dhe kështjellat, vep. cit., f. 157.

  28. Anonymi Descriptio Europae Orientalis, ed. O. Gorka, Cracoviae, 1916, f. 29.

  29. Dh. Shuteriqi, Tekstet shqipe dhe shkrimi i shqipes në vitet 879-1800, ASHSH, IGJL, Tiranë, 2005, f. 34.

  30. Shih http://it.wikipedia.org/wiki/Concilio_di_Tours_%28813%29;

  31. http://www.scuola.com/storiadiotti/PDF/04_AltoMedioevo/mondo_barbari/volgare.pdf

  32. J. Rrota, Per rreth botimit të dorëshkrimit shqyp të shekullit XIV, “Hylli i Dritës”, nr. 7-8, 1930, f. 405.

  33. Dh. Shuteriqi, Tekstet shqipe dhe shkrimi i shqipes, vep. cit., f. 42.

  34. “affermo le cose suddette esser vere, et pregato da tutti ho sottoscritto per non saper loro scriver…”, shih I. Zamputi, Çështje të shkrimit dhe të fillimit të letërsisë në gjuhën shqipe, “Hylli i Dritës”, nr. 1-2, 1995, f. 37, me citim të burimit përkatës.

  35. Khs. për konceptin “fe e atdhe” në shekujt e parë të pushtimit osman E. Çabej, Pesëqindvjetori i shkrimit shqip. Kuvendi kishtar i Matit i vitit 1462 dhe Formula e Pagëzimit, në “Studime Gjuhësore” VI, Rilindja, Prishtinë, 1977, f. 342.

  36. Vetëm dy shekuj më vonë, në periudhën e Rilindjes kombëtare, do të shprehej në mënyrë eksplicite ideja e lidhjes së ngushtë midis atdhetarizmit, dijes dhe fesë. Kështu kleriku patriot Said Najdeni (Hoxhë Voka) shprehej: “Me dituni ruhet mëmëdheu, me dashuni të mëmëdheut shtrëngohet feja”. Khs. Natalie Clayer, Në fillimet e nacionalizmit shqiptar, Botime “Përpjekja”, Tiranë, 2009, f. 424.

  37. E. Çabej, “M s a ” Gjo B z k t (1555), botim kritik, Tiranë, 1968, “Hyrje” f. 19-22, 64 v..

  38. A. V. Desnickaja, “Çështja e Koinesë së Veriut në kuadrin e përgjithshëm të historisë së gjuhës shqipe”, Studime, nr. 1, ASHAK, 1994, f. 141-156. 39 Khs. Dh. Shuteriqi, Tekstet shqipe dhe shkrimi i shqipes në vitet 879-1800, ASHSH, IGJL, Tiranë, 2005, f. 185-186. 40 Khs. psh. P. Jak Junggu: “…nella quasi mancanza di letteratura, in cui per la nequizia dei tempi, restò fin dopo la metà del nostro secolo la lingua albanese, andarono in disuso ed in dimenticanza, né or più si capiscono dal volgo, molti termini di buona lingua…”, në: Fialuer i voghel sccȣpp e ltinisct, Shkodër, 1895, f. 179; G. Petrotta, Popolo, lingua e letteratura albanese, Albanica 18/1, a cura di Matteo Mandalà, AC. Mirror, Palermo, 2003, f. 121.

  39. J. Georg von Hahn, Albanesische Studien, I, Jena, 1854, f. 296.

  40. R. Nachtigall, Die Frage einer einheitlichen albanischen Schriftsprache, Graz, 1917, f. 15.

  41. R. Nahtigal, O elbasanskem pismu i pismenstvu na njem, Arhiv za arbanasku starinu, jezik i etnologiju, I, Beograd, 1924, f. 180-181.

  42. J. G. von Hahn, Albanesische Studien, vep. cit., f. 298, shën. 1.

  43. Shih më hollësisht për gjuhën e Todhrit Dh. Shuteriqi, Dhaskal Todhri, “Buletin i Institutit të Shkencavet”, nr. 4, 1954; A. Omari, Fillesat e idesë për një gjuhë të përbashkët letrare shqipe, në: “Një rilindje para Rilindjes”, Konferencë shkencore ndërkombëtare albanologjike, Universiteti “Eqrem Çabej” i Gjirokastrës, Gjirokastër, 2014, f. 250-252.

  44. Shih më hollësisht për gjuhën e Anonimit A. Omari, Fillesat e idesë për një gjuhë të përbashkët letrare shqipe, art. i cit., f. 252-255.

  45. Xh. Lloshi, W. Martin-Leake për shqiptarët dhe gjuhën shqipe, studim hyrës në: W. Martin-Leake, Kërkime për shqiptarët dhe për gjuhën shqipe, përkthyer dhe paraqitur nga Prof. Xhevat Lloshi, Bota Shqiptare, 2006, f. 68 v.

  46. Shih Xh. Lloshi, W. Martin-Leake për shqiptarët dhe gjuhën shqipe, studim hyrës në: W. Martin-Leake, Kërkime për shqiptarët dhe për gjuhën shqipe, vep. cit. f. 67-71 e vijim.

  47. Shih për fjalorin e Kavaliotit Dh. Shuteriqi, Tekstet shqipe, vep. cit., f. 303.

  48. Khs. edhe R. Elsie, Dorëshkrimi elbasanas i Ungjijve, 1761, dhe lufta për krijimin e një alfabeti shqiptar, “Studime”, nr. 1, ASHAK, Prishtinë, 1994, f. 134.

  49. Dh. Shuteriqi, Anonimi i Elbasanit, art. i cit., f. 47.

  50. D. Camarda, Saggio di grammatologia comparata sulla lingua albanese, Livorno, 1864, f. 8; Po ai, Appendice al saggio di Grammatologia comparata sulla lingua albanese, Prato, 1866, Discorso preliminare, f. IV.

  51. Në vitin 1847 V. Dorsa shkruante: “Il signor Girolamo De Rada fin dai primi suoi anni si ha fissato in mente di creare una letteratura albanese, e fermo su questo pensiero, per riuscirci, si avvertiva dover muovere i passi dai canti popolari, comeché di la cominci la letteratura di ciascun popolo. S’ingegnò quindi ben per tempo a studiare l’indole e l’andamento della sua lingua, onde menarla ad un certo passo di sviluppo. È questo il motivo per cui questo giovine detta continuamente e con nobile costanza in albanese le sue poesie. L’idea poi dominante nei suoi canti, e nella quale come in un foco vanno a congiungersi tutte le altre, si è quella della liberazione della patria”, khs. V. Dorsa, Su gli albanesi: ricerche e pensieri, Napoli, 1847, f. 132-133; G. Petrotta, Popolo, lingua e letteratura albanese, vep. cit., f. 235. [“Zoti G. De Rada që nga fillimet e tij ka ngulitur në mendje të krijojë një letërsi shqipe, dhe i vendosur në këtë mendim, për t’ia dalë mbanë, përpiqej të nisej nga këngët popullore, meqenëse atje fillon letërsia e çdo populli. Prandaj me kohë u përpoq të studiojë natyrën dhe ecurinë e gjuhës së tij, për ta çuar në një shkallë të caktuar zhvillimi. Kjo është arsyeja për të cilën ky djalosh dikton vazhdimisht dhe me këmbëngulje fisnike në shqip poezitë e tij. Kurse ideja mbizotëruese e këngëve të tij, dhe në të cilën bashkohen si në një zjarr të gjitha të tjerat, është ajo e çlirimit të atdheut”].

  52. Khs. J. Kastrati, studim hyrës në: Zef Jubani, Vepra të zgjedhuna, Tiranë, 1966, vep. cit., f. 40; shih sidomos A. Kostallari, Rreth një pikëpamjeje të Jeronim de Radës për formimin e gjuhës letrare të kombit shqiptar, “Studime filologjike”, nr. 3, 1981, f. 33-46. Kundrejt kritikave të bashkëkohësve për idenë e tij për të vënë si model të gjuhës një dialekt të veçantë, sidoqoftë De Rada përgjigjej se “nuk është fjala për një dialekt, por për një gjuhë të shënuar nga dialekte të veçanta, theksoj unë, pasi ngulimet e shpërndara në krahinat jugore kanë prejardhje të ndryshme”, khs. G. De Rada, Grammatica della lingua albanese, Firenze, 1870, f. 56.

  53. Z. Jubani, Kundrime mbi gjendjen morale e mbi kulturën intelektuale të popullit shqiptar, në “Vepra të zgjedhuna”, vep. cit., f. 79 (përkthyer nga J. Kastrati).

  54. Shih edhe A. Omari, “Figura të shquara katolike me vizion kombëtar në çështje të gjuhës: nga Zef Jubani te Luigj Gurakuqi”, Hylli i Dritës, nr. 1-2, Shkodër, 2013, f. 51-59.

  55. S. Frashëri, Shqipëria ç’ka qenë, ç’është e ç’do të bëhetë, në: Vepra 2, Rilindja, Prishtinë, 1978, f. 63. (Botuar së pari në Bukuresht, 1899). Khs. edhe f. 79: “M’e par’ e këtyre është gjuha; s’munt të ketë Shqipëri pa Shqipëtar, s’munt të ketë Shqipëtar pa gjuhë shqip, s’munt të ketë gjuhë shqip pa shkronja shqipe e pa shkolla, në të cilat të mësohetë shqipja”.

  56. Po ai, Vepra 2, vep. cit., f. 85.

  57. S. Frashëri, Vepra 2, vep. cit., f. 47.

  58. Shih edhe A. Omari, “Ideja kombëtare në themel të përpjekjeve për një gjuhë të përbashkët letrare shqipe”, Universiteti i Prishtinës, Fakulteti i Filologjisë dhe U. i Tiranës, Fakulteti Histori-Filologji, Seminari XXXIII Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën shqiptare, Materialet e punimeve të Seminarit XXXIII, Prishtinë, 18-30.08.2014, Prishtinë, 2015, f.325-334.

  59. Një letër e Sami Frashërit mbi Lidhjen e Prizrenit, në “Buletin për shkencat shoqërore”, Tiranë, 1954, II, f. 114-116.

  60. Vepra Appendice al saggio de grammatologia comparata sulla lingua albanese, Prato, 1866; khs. idetë e tij për gjuhën letrare shqipe në Discorso preliminare, f. VIII, XI.

  61. Dora D’Istria, La at o a té a a a s ’ap ès s c a ts pop a s, në: “Revue des deux mondes”, Paris, 1866.

  62. D. Camarda, Prékallëzimë, në: Dora D’Istria, Fylétia e Arbënore prej kanëkatë laoshima, enkëthyeme në shkjipe përej D. Camarda, Në Livurnë, te typografia e P. Vannini e të Biritë, 1867, f. X.

  63. Shih më hollësisht për gjuhën letrare të krijuar nga Kamarda A. Omari, Fillesat e idesë për një gjuhë të përbashkët letrare shqipe, në: “Një rilindje para Rilindjes”, art. i cit., f. 257-260.

  64. “Për themelin e nja gjuhës letrarishtes shqip”, Albania, nr. 1, 1897, f. 4-5: “Është dhe vërtet që, veç munt Elbasanishtes, as nja nënëgjuhë ka miaft qëruari për me u-lartuem në krye të tjerave. Andaj duhet të marim pakë nga të tëra nënëgjuhërat; dhe jo të marim si të bjerë, po mbas këtyre kanuneve…”. Shih edhe Kristina Jorgaqi, hyrje studimore në: Faik Konica, Mendime gjuhësie, Ombra GVG, Tiranë, 2006, f. 16.

  65. Sh. Demiraj, Historia e gjuhës së shkruar shqipe, Universiteti i Prishtinës, 1970, f. 63-66, 68-69v. Shih edhe O. Myderrizi, Çështja e zanores ë në ortografinë tonë, “Buletin i USHT”, nr. 4, 1955, f.220.

  66. Lek Gruda, Për themelim të një gjuhe letrëtare, Albania, IX, 12, 132, 217, në “Mendimi politik e shoqëror i Rilindjes kombëtare shqiptare” (përmbledhje artikujsh nga shtypi), përg. nga Zihni Haskaj, vëll. I, Universiteti i Tiranës, Instituti i Historisë dhe i Gjuhësisë, Tiranë, 1971, f. 288.

  67. E. Çabej, Për gjenezën e literaturës shqipe, “Hylli i Dritës”, vjeti XV (1939), nr. 3-7, f. 180.

Downloads

Published

2015-06-10

How to Cite

Omari , A. (2015). Nga fillimet e shkrimit shqip te ideja e një gjuhe të përbashkët letrare shqipe. Studime Filologjike, 1(1-2), 37–58. Retrieved from https://albanica.al/studime_filologjike/article/view/3493

Numër

No. 1-2 (2015): Studime Filologjike

Section

Artikuj

License

Copyright (c) 2024 Akademia e Studimeve Albanologjike

Creative Commons License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.