Përqasje fonetikomorfologjike të greqizmave në arbërisht dhe arvanitisht

Autorët

  • Juljana Kume

Abstract

Gjatë shekujve XVXVII një numër i madh shqiptarësh, diktuar nga rrethanat historike të asaj kohe, braktisin trojet etnike shqiptare për të emigruar kryesisht drejt tokës greke, italiane, kroate si dhe asaj ukrainase. Shumica e shqiptarëve të asaj kohe kaluan nga Greqia (Veriu i Greqisë, Peloponezi, Atika, etj.) për t’u vendosur më pas në Italinë e Jugut (kryesisht Kalabri dhe Sicili). Sot minoriteti shqiptar në Itali është i pranishëm në 50 komunitete (41 bashki dhe 9 fraksione) të shpërndara në 7 rajone gjeografike në Jug të Italisë. Me shpërnguljen e arvanitasve në Itali, arbëreshët përveç huazimeve të reja greke gjuhësore dhe etnografike të fituara gjatë bashkëjetesës në tokën greke, kanë mbartur një numër relativisht të konsiderueshëm greqizmash nga gjuha mëmë, pasi këta kolonistë në shumicën e tyre rridhnin prej Shqipërisë Jugore. Gjithashtu, të folmet arbëreshe kanë marrë greqizma edhe në Itali, nga dialektet greke, mbeturina të fundit të kolonive të vjetra greke.

Downloads

Download data is not yet available.

References

  1. G. Ulisch, Disertacion “Elementet e greqishtes së re në gjuhën shqipe”, f. 40.

  2. T. Johalas, Andros, arvanitët dhe arvanitishtja, Athina, 2010, f. 97. / Γιοχαλας, Τ. Ανδρος, αρβανιτες και αρβανιτικα, Αθηνα, 2010, f. 97.

  3. T. Jochalas, Andros, arvanitët dhe arvanitishtja, Athinë, 2000.

  4. F. Altimari, “Comportamento linguistico e condizionamenti socioculturali nella situazione plurilingue di un'area albanofona della Calabria”, Etnia albanese e minoranze linguistiche in Italia. Atti del IX Congresso Internazionale di Studi Albanesi, Palermo 2528 Novembre 1981, f. 5165.

  5. Le parlate arbëreshe secondo il modello proposto dal studioso tedesco Heinz Kloss (1972, f.112) sono definite come dialetti scoperti, senza tetto (dachlose mundart), perche manca loro lo strato protettivo linguistico, dato dal codice di riferimento standard e rappresentato dalla lingua albanese. Infatti, i dialetti arbëreshë vivendo in un territorio non albanofono, ma caratterizzato dalla italofonia e dialettofonia romanza risultano essere maggiormente esposti all'influenza della lingua ufficiale dello stato ospitante, cioe dell'italiano e dei suoi dialetti regionali, codici linguistici questi ultimi che sono strutturalmente distanti e che non hanno alcuna caratteristica strutturale in comune con i dialetti italoalbanesi.

  6. Referuar Enciclopedia dell’italiano Treccani, www.treccani.it, përkufizim i mistilinguismo nga Bruno Moretti, Ivano Paccagnella Il termine mistilinguismo è usato correntemente come sinonimo di plurilinguismo sia per i casi in cui in una comunità sono presenti due o più lingue, sia per i discorsi prodotti da un parlante, in una stessa situazione, in cui compaia più di una lingua. Negli studi letterari il termine è impiegato per designare un testo caratterizzato dalla commistione di lingue o, anche, di stili e registri differenti (vedi oltre). In linguistica il termine è usato sia per indicare la commistione di lingue diverse in un’unica frase, sia in riferimento alle cosiddette lingue miste, cioè nuovi sistemi nati dalla fusione di lingue intensamente in contatto tra loro (➔ italiano come pidgin) …

  7. Referuar Enciclopedia dell’italiano Treccani, www.treccani.it, në it. la commutazione di codice (ingl. code-sëitching) è il passaggio da una lingua a un’altra all’interno del discorso di uno stesso parlante. Non va confusa con l’alternanza di codice, che è invece la scelta dell’una o l’altra delle lingue possedute da un parlante bilingue a seconda della situazione o dell’ambito comunicativo (famiglia, amici, scuola, università, uffici, negozi, ecc.; ➔ bilinguismo e diglossia). L’alternanza è un fenomeno rilevabile per mezzo di sondaggi su larga scala, mentre la commutazione è individuabile attraverso l’osservazione diretta del comportamento effettivo dei parlanti nelle varie circostanze della vita quotidiana …

  8. Referuar materialeve të ndryshme me autor Savoia L.M. si, Varazione e mescolanza linguistica nei sistemi arbëreshë: code-mixing, prestiti e convergenza in condizioni di bilinguismo. Për hartimin e materialit përkatës, autori ka shfrytëzuar burimet e projekteve kërkimore kombëtare italiane (PRIN) të financuar nga MIUR Strutture gerarchiche e ricorsività nelle lingue naturali (2005-2007) dhe Per una mappa dei tratti e delle categorie grammaticali (2007-2009).

  9. Shën Kostantini është gjithashtu i vetmi katund arbëresh për të cilin janë shkruar dy monografi: Martin Camaj, La parlata arbëresh di San Costantino Albanese; Pasquale Scutari, Dizionario arbëresh di San Costantino Albanese. Ne jemi mbështetur edhe te studime të tjera gjuhësore për evidentimin e leksikut grek në këtë të folme.

  10. T. Jochalas, Andros, arvanitët dhe arvanitishtja, Athinë, 2000.

  11. T. Jochalas, Andros, arvanitët dhe arvanitishtja, Athinë, 2000.

  12. T. Johalas, Andros, arvanitët dhe arvanitishtja, Athina, 2010, f. 130. / Γιοχαλας, Τ. Ανδρος, αρβανιτες και αρβανιτικα, Αθηνα, 2010, f. 130.

  13. T. Johalas, Considerazioni sull'elemento greco nell'arbëresh, “I dialetti italoalbanesi, Studi linguistici e socioculturali sulle comunitá arbëreshe”, a cura di F. Altimari L. M. Savoia, 1994, f. 141.

  14. T. Jochalas, Andros, arvanitët dhe arvanitishtja, Athinë, 2000.

  15. Në listën e emërtimeve sipas fushave leksiko-semantike, greqizmat me përdorim në të folmen e ishullit të Androsit nuk janë përfshirë, sepse si pasojë e kontaktit të vazhdueshëm me gjuhën greke, prania e greqizmave është shumë e madhe dhe, pothuajse, ata zotërojnë pjesën kryesore të fushave përkatëse. Në rastin konkret, shfaq më interes vendi që zënë greqizmat në të folmen arbëreshe me tipare më ruajtëse (konservative) në përqasje me të folmet e tjera arbëreshe.

  16. V. Orel, Fjalori etimologjik, f. 102; edhe E. Çabej, Studime etimologjike IV, f. 141, faqol vello e përdorur nga gratë për të mbuluar kokën, fjalë kryesisht toske. G. Meyer e konsideron një huazim nga gr., pa specifikuar burimin. Nuk ka dyshim se është një huazim nga gr. e re (gr. re. φακιολι). Elementi latin ka depërtuar në gjuhën shqipe nëpërmjet greqishtes mesjetare ose të re φακιολι.

  17. V. Orel, Fjalori etimologjik, f. 127.

  18. Në të gjitha gjuhët ballkanike emri i kësaj bime derivon nga greqishtja. Referuar kësaj, Meyer 58 synon që trajta dhafën e shqipes së Italisë derivon drejtpërdrejt nga gr. e re, ndërsa njësia leksikore me d-, dafinë nga lat. vulgare daphine me sufiksin latin -inus dhe me zhvendosjen e theksit, të shkaktuar nga depërtimi i saj në fund të njësisë leksikore. Për trajtën me d- ekziston një huazim më i vjetër (mesjetar, bizantin), ndërsa për dhafën në Itali i përket një periudhe më të re. G. Meyer, f. 111, G. Ulisch, f. 115, Çabej SE III, f. 149, FGJSSH ’80, f. 283.

  19. V. Orel, Dizionario etimologico, f. 355; E. Çabej, St. VII 257.

Downloads

Published

2016-06-09

How to Cite

Kume, J. (2016). Përqasje fonetikomorfologjike të greqizmave në arbërisht dhe arvanitisht. Studime Filologjike, 1(1-2), 123–142. Retrieved from https://albanica.al/studime_filologjike/article/view/3560

Numër

No. 1-2 (2016): Studime Filologjike

Section

Artikuj

License

Copyright (c) 2024 Akademia e Studimeve Albanologjike

Creative Commons License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.