Të dhëna mbi onomastiken ilire ne Dyrrah dhe në qendra të tjera të vendît tone

Autorët

  • Vangjel Toçi

DOI:

https://doi.org/10.62006/sf.vi3.2902

Abstract

Në studimin e gjuhës, të jetës dhe të kulturës materiale e shpirtërore të ilirêve një rëndësi të veçantë ka edhe onomastika e tyre. Kërkimet në këtë fushë dhe në lëmin gjuhësor e historik pë rgjithësisht i kanë çuar kohët e fundit disa autorë në përfundime të reja rreth prejardhjes dhe shtrirjes territoriale të ilirëve. Sipas H. Krahes, emri i ilirëve ka dalë prej një celule embrionale dhe i përkiste një populli të veçantë në pjesën qëndrore të bregdetit adriatik aty rreth zonës së lumit Drilon Emri u përhap pastaj në shumë popuj gjersa Ίλλυριοί u përdor për të cilësuar një popull të madh të përbërë nga shumë të tje rë që kishin lidhje fisi e gjuhe në mes të tyre. Njoftimet e para të Hekateut dhe pastaj ato të Herodotit, lënë të kuptohet se emri i ilirëve erdhi duke u bërë i njohur në fillim nga lindja. në viset e brendshme të Ballkanit. dhe më vonë dre jt veriut. gjatë bregdetit adriatik. Dalëngadalë me kalimin e shekujve, ai erdhi e u përhap në një hapësirë të konsiderueshme duke përmbledhur një numër fisesh me afërsi të dallueshme etnike. Më vonë. në kohën e pushtimit romak e humbi kuptimin e parë dhe u shndërrua më tepër në një koncept politiko-administrativ: në provincën Illyricum u futën krahina e popuj të tjerë , gjersa zgjerimi arriti kulmin nën sundimin e Dioklecianit. kur prefektura me të njëjtin emër përfshinte polhuaj tërë gadishullin e Ballkanit pa Trakinë Lindore. Ndryshime ndodhën pastaj me prishjen e perandorisë. Termi Illyricum erdhi duke rënë derisa perëndoi.

Downloads

Download data is not yet available.

References

  1. H. Krähe, Sprache der Illyrier, 1, Wiesbaden. 1955, f. 3.

  2. H Krähe, rep , e cit., f. 4.

  3. H. Krahe, V om Illyrischen zum Alteuropäischen. «Indogermanische Forschungen » LXIX/3, Berlin 1964-65. Me vdekjen e au to rit më 26.6.1965 vepra konsiderohet si testamenti i tij shkencor.

  4. Shiko H. Krähe, Vorgeschichtliche Sprachbeziechungen von den baltischen Ostseeländern bis zu den Gebieten um den Nordteil de r Adria, Abhandlungen der Akademie Mainz, 1957, Nr. 3, f. 101-121; Das Venetische, seine Stellu n g im Kreise der v e rw andten Sprachen, S.B. Heidelberg 1950; Sprache un d Vorzeit, Heidelberg 1954, f. 114-122: V om illy rischen zum Alteuropäischen «Indogermanische Forschungen«.

  5. LXIX/3, Be rlin 1964-65; C. de Simone, Osservazioni sull’onomastica della nekropoli di Durazzo, «Beiträge zu r Namenforschung» Iahrgang 14 (1963), Heidelberg f. 124; Kratylos 7 (1962) f. 126 e vijim; J. Untermann. Die V ene tischen Personennamen, Wiesbaden, 1951: D. Rendic-Miocevic, Onomastiche stu d ije za te ritorije Liburna «Zbornik In stitu ta za histo rijsk i n au k e u Zadru», Z ad a r 1955. f. 125-141 : R. Katicic, Die Illyrischen Personennamen in ihren südöstlichen V e rbreitungsgebiet «Ziva antika» 12, Skoplje, 1962. f. 95.

  6. Shih dhe C. d e Simone, Osservazione sull’onomastica della nekropoli di Durazzo, «Beiträge zur Namenforschung» Jah rg a n g 14 (1963), Heidelberg, f. 125; R. Katicic, Po aty, f. 95.

  7. V. Toçi, Mbishkrime e relieve nga nekropoli i Dyrrahit, «Buletin i Universitetit shtetëror të Tiranës — Seria shkencat shoqërore». Nr. 2. 1962, f. 70-132, Inscriptions et reliefs de la nécropole de Dyrrah (Dyrrhachium), «Studia Albanica» Nr. 2, 1965, Tiranë p. 49-99.

  8. Pèrsa i përket pastaj formulés onomastike në kohën e pushtimit rosnak shiko: D. Rendic-Miocevic, lllyrica, zum Problem der illyrischen Formel in römischer Zeit, -

  9. H. Krähe, Lexikon Altillyrischer Personennamen, Heidelberg, 1929, f. 6.

  10. H. Krähe, vep. e cit. f. 6.

  11. Stephanus Byzantius, De urbibus et populis (Ethnica) s.v. Brysekion, Brysakoi.

  12. S. Islami, Premjet monetare të Skodrës, Listi dhe Gentit, «Studime historike» Nr. 3, 1966, f. 20-22.

  13. H. Ceka, Probleme të numizmatikës ilire, Tirane, 1965, f. 131.

  14. H. Krahe. Vep. e cit., f. 54.

  15. Gjetur në Selcë të poshtme të Mokrës. Gryka e enës ruhet në muzeun e Pogradecit.

  16. Mbishkrimi nuk është i piote: nga ai kanë mbetur vetëm këto radhë me këtë përmbajtje: ΛΛΖΕΙΩΝΟΣ ΚΛΕΙΤΟΥ ΕΤΩΝ KE ΓΕΝΘΙΛΝΟΣ ΠΛΛ'

  17. TOPOC ΚΛΛΤΛΔΙΧΟΗ ΙΟΗΠΙΧΦ· · ■

  18. K. Bozhori — Dh. Budina, Disa mbishkrime të pabotuara të theatrit të Bu- trintit, «Studime historike» Nr. 2, 1966. f. 173.

  19. H. Krahe, Die Sprache der Illyrier, I, Wieshaden 1955 f. 12-37; C. de Simone, Die messapischen Inschriften në H. Krahe. Die Sprache der Illyrier II, Wiesbaden 1964, ff. 55, 60, 69, 71, 84, 85, 88, 92, 103, 109, 114, 118, 131-132; J. Untermann, Die Messapischen Personennamen, po aty. f. 162-200.

  20. Nga veprat e tjera të mëparshme që trajtojnë gjuhën mesape dhe veçanërisht emrat e personave, që përbëjnë pasurinë më të çmuar të mbishkrimeve mesapishte. janë për t’u përmendur një varg i tërë në mes të të cilave s imbas kronologjisë: Th. Mommsen, Die unteritalischen Dialekte, Leipzig, 1850: J. Whatmough, The prae Italie Dialects of Italy II London — Cambridge (USA) 1933; F. Ribezzo, Corpus insetriptio- num Messapicarum, «Revista Indo-Greco-Italica» 6 (1922), 7, 9, 10, 16, 19, (1935); V. Pi- v sani, Le lingue dell’Italia antica oltre il latino, Torino 1953; Studia in honorem Acad. D. Decev, Sofia 1958; O. Parlangeli, Le iscrizioni messapiche, Messina 1960; Studi mes- sapici, Milano 1960.

  21. Pape-Benseler. Wörterbuch der griechischen Eigennamen, Braunschweig 1911 f. 264/1. Krahaso të Krahe: Laso, Lasinius etj.

  22. H. Krahe, vep. e cit., f. 155-156.

  23. 1.1. Russu, Studi llirice. Partea A III-A; Pozitia Linguistica a Iliirïlor, «Cer- cetäri de linguistica» Cluj III, 1958, f. 96. H. Krahe, Die alten balkanillyrischen geographischen Namen, Heidelberg, 1925, f. 22.

  24. Emri lexohet në vulën e një gryke pitosi, gjetur kohët e fundit në Pogradec me këtë grafi: Εφικαδος. Ruhet në Muzeun e qyteiit.

  25. H. Krahe, Lexikon Altillyrischer Personennamen, f. 131; Heidelberg 1929 I. I. Russu, vep. e cit. f. 97.

  26. CIL III D VI — S. D. VII.

  27. Glasnik III 1948; 168.

  28. Bulletin d’archéologie et d'histoire dalmate, Split (Salona) LUI.

  29. C. de Simone, vep e cit. f. 90 (Nr. 139), f. 106 (Nr. 190); J. Untermann vep. e cit. po aty. 214.

  30. H. Krahe. Die Sprache der Illyrier I, Wiesbaden 1955 f. 59.

  31. Supplemenlum Epigraph icum Graecum, 1923, I. nr. 256.

  32. H. Krahe. Allillyr. Person, f. 93-94; C. de Simone vep. cit. Nr. 69, 104, 114, 121, 134 a, 146.

  33. H. Krahe, vep e eil. f. 108-109, A. Mayer, Die Sprache der Alten Illyrier I, Wien 1957, f. 326; C. de Simone, Osservazioni sull’onomastica della nekropoli di Du- razzo. cit. f. 128.

  34. P. C. Sestieri, Për historinë e veshjes së vjetër të grave iliriane — Per la storia dell’antico costume femminile illirico, Tiranë 1943.

  35. V. Toçi, po aty, i. 92.

  36. S. Islami, po atp, f. 29.

  37. E. Norden. Alt-Germanien, Leipzig — Berlin 1934. f. 284-293; H. Krahe, Sprachverwandtschaft im alten Europa, Heidelberg. 1951, f. 27-28: Sprache und Vorzeit f.

  38. s. 65, 67; G. Devoto, Origini indeoeuropee, Firenze 1962; f. 310-320; C. de Simone, vep. e cit. f. 128.

  39. A. Mayer, vep. cit. f. 81.

  40. R. Katicic, Suvremena istrazivanja o jezikn starosjedilaca ilirskih provincija — Die neuesten Forschungen über die einheimische Sprachschicht in den Illyrischen Provinzin — Simpozijum — Sarajevo 1964.

  41. V. Toçi. Po aty, Nr. 4. f. 74: Nr. 4, f. 52.

  42. H. Krähe, vep. cit., f. 116.

  43. V. Toçi. Mbishkrime e relieve nga nekropoli i Dyrrahit, «Buletin i USHT Seria Shk. shoq.» Nr. 2, 1962 — Nr. 23, 33, 51 e 51, 51, 46, 28, 9, 24. 42 e 42, 9 e 25, 20. 35 e 36, 52, 6, 50, 31. 32, 4, 8, 34, 8, 26 e 27, 48.

  44. H. Ceka — S. Anamali. Mbishkrime latine të pabotueme të Shqipnisë, «Bule- tin i USHT, Seria shk. shoq.» Nr. 1, 1961, Nr. 9, 9, 14.

  45. S. Anamali, Nekropoli helenistik i Epidamnit, «Buletin për Shkencat Shoqë- rore», Tiranë Nr. 1, 1957, f. 55-56.

  46. M. Buffa, Trovamento di un cippo iscritto a Durazzo, «Rivista d’Albania» Anno III, Fase. IV, 1942.

  47. P. C. Sestieri, Mbishkrime latine të Shqipnis — Iscrizioni latine d’Albania, Tiranë 1942, nr. 56, 51, 53, 28, 49. 63, 70, 28, 62.

  48. S. Anamali, Të dhana mbi elementin ilir në qytetet antike Epidamn dhe Apo- lloni. «Buletin për Shkencat Shoqërore», Nr. 1, 1956, f. 24.

  49. H. Ceka. Probleme të numismatikës ilire. Tiranë 1965 f. 20. 42-45. 140-152. 156-167; Elementi ilir në qytetet Dyrrhachium dhe Apollonia, «Buletin i Tnstitutit të Shkencave». 3-4 (1951) 136. Për origjinën ilire të emrave Αδαματας- e Αμυντας shih Përputhje onomastike ilire-epirote në «Studime historike». nr. 2. 1965. f. 85-90.

  50. L. Heuzey — A. Daumet. Mission Archéologique de Macédoine, Paris, 1876, f. 402. Emri figuron në një pllakë mermeri që ruhet në Muzeun e Luvrit.

  51. S. Anamali. Po aty, f. 24.

  52. C. Praschniker — A. Schober, Archäologische Forschungen in Albanien und Montenegro, Wien 1919, f. 72.

  53. H. Krähe, Lexikon Altillyrischer Personennamen, f. 88.

  54. H. Ceka. Probleme të numismatikës ilire, Tiranë 1965 f. 136-138. 156-166.

  55. K. Bozhori — Dh. Budina, Disa mbishkrime të pabotuara të theatrit të Bu- trintit, «Studime historike» Nr. 2. Tiranë 1966. Nr. XVII. 17. 38. XXI. 18. XXVII. 1; VI 2, XVI 24; IX. 4; XXV, 9: VI. 7: VI, 7:XXVIII, 29; XIV, 8; XVIII, 25?. XVII. 57; 1, 9. II, 13, IV. 3. 5, V. 1. VIII, 15, XV, 6, XVII, 45, XXVI, 18, 24, XIX, 6, 10; XXI, 21; XXX. 10. 11; VIII. 5. 34, XVI, 21, XXIV, 4; IV. 11. IX. 36, XVI. 4. XVII, 25, XIX, 67, 68. Emrat nuk janë trajtuar nga ana e origjinës ilire, pasi nuk ka qenë ky qëllimi i autorëve.

  56. P. C. Sestieri, vep. cit., Nr. 20.

  57. P. C. Sestieri, vep. cit., Nr. 84.

  58. v 54) S. Islami, po aty, f. 22.

  59. S. Islami, po aty, f. 20.

  60. H. Ceka, vep. cit. f. 156.

  61. S. Islami, po aty, XIX, 1-7; XX, 1; XVI, 1; XXIV, 1.

  62. H. Ceka — S. Anomali, po aty, Nr. 24, 21, 23.

  63. P. C. Sestieri, vep. cit., Nr. 91.

  64. H. Ceka — S. Anamali. po aty, Ni-. 1.

  65. P. C. Sestieri, vep. cit. Nr. 89, 89.

  66. Mbishkrimi i plotë është: Μινασσα Μψυχαΐρε. Ruhet i pabotuar në Muzeun e Elbasanit.

  67. Sh. Arianiti, Zbulim me rëndësi, Rev. «Ylli», Nr. 3, 1967, f. 28. Përkrenarja u gjet në kodrën e Shënlliut në shtator të v. 1966.

  68. F. Prendi — Dh. Budina, Kalaja e Irmajt, «Buletin i USHT. — Seria shkencat shoqërore» Nr. 4. 1963, f. 24.

  69. Ruhen të pabotuara në Muzeun arkeologjik-etnografik të Tiranës.

  70. H. Ceka — S. Anamali, po aty, Nr. 20.

  71. H. Ceka — S. Anamali. po aty, Nr. 19.

  72. Ruhet i pabotuar në Muzeun e Pogradecit.

  73. Shih shënimin Nr. 15.

  74. Shih shën. Nr. 21.

  75. Ruhet i pabotuar në Muzeun e Ersekës.

  76. Ruhet po ashtu i pabotuar në Muzeun e Ersekës.

  77. Appianus, Bella civiltà, II, 39.

  78. H. Krahe. Die alten balkanillyrischen geographischen Namen, Heidelberg. 1925, f. 23.

  79. H. Krahe, Vom Illyrischen zum Alteuropäischen, -Indoge. manische Forschungen», LXIX/3, Berlin 1964-65, i. 202. Sipas autorit emri Dyrrhachium është i përbërë nga fjalët greqishte δυσ «keq» dhe’paxia «bregdet i thepisur, shkëmbor. përplas- je dallgësh. poterë».

  80. Sipas I. I. Russut. po aty, f. 95.

  81. P. C. Sestieri, vep. cit. Nr. 28.

  82. W. Schultze, Zur Geschichte der lateinischer Eigennamen, Berlin 1904. 43 nota 3.

  83. H. Krähe, Sprache der Illyrier I, f. 117.

  84. H. Krähe, vep. cit., f. 79.

  85. L. Dodbiba. Leksiku i soiëm detar i shqipes dhe elementet e tij të pahuazuara «Studime filologjike> 1. 1967, f. 35-39.

  86. I. I. Russu, vep cit. f. 102. Për origjinën e gjuhës shqipe dhe popullit shqiptar janë shprehur shumë dijetarë në mes të të cilëve: a) Për origjinë ilire. I. Thunmann.

  87. G. Meyer, P. Kretschmer, M. Sufflay, A. Meyer, E. Çabej, W. Cimochowski; b) thrake:

  88. H. Hirt. G. Weigand, D. Detchev, I. I. Russu; c) thrako-ilire: N. Jokl, St. Mladenov: d) dako-myze me komponentë të njëllojtë ilirë V. Georgiev. Të gjithë këta autorë kanë mbajtur qëndrimin e tyre ndaj këtij problemi të rëndësishëm. duke u nisur nga vlerësime historiko-gjuhësore, mbështetur më shumë o më pak mbi toponiminë, etno- niminë dhe antroponiminë. Mbi autoktoninë dhe vendin e lashtë të shqiptarëve në Ga- dishullin e Ballkanit, kanë vlerë të veçantë për në veprai e E. Çabejt: Problemi i autoktonisë së shqiptarëve në dritën e emrave të vendeve, «Buletin i USHT, Seria shk. shoq.» 1959, II; Vendbanimi i hershëm i shqiptarëve në Gadishullin Ballkanik në dritën e gjuhës e të emrave të vendeve, në po atë Buletin 1962. I.

  89. Përpjekje në fushën e përputhjeve shqiptaro-ilire janë ndërmarrë nga Gela- sius (Nikollë Gazulli) te vepra e tij Fjalori toponomastik në «Hylli i Dritës» 1939-1943. Për konkordancat iliro-epirote kemi punimin e parë me kumtesën e H. Cekës: Për- puthje onomastike ilire epirote në «Studime historike». Nr. 2. 1965 f. 87.

  90. Krahaso emrat Epicadus-Epidius të R. Katicic. Die Uly rischen Personennamen in ihren südöstlichen Verbreitungsgebiet, «Ziva Antika». 12. Skoplje f. 103; khs. dhe Βάλακρος — Φαλακρός, Βάλιος — Φάλιος.

  91. Një studim kritik me vlerë mbi historinë e kërkimeve onomastike në fushën e gjuhës shqipe ka bërë dy vite të shkuara A. Kostallari (A. Kostallari, Contribution à l’histoire des rechérches onomastiques dans le domaine de l'albanais, «Studia Albanica» Nr. 1. 1965).

  92. C. de Simone. Osservazioni sull’onomastica della necropoli di Durazzo. f. 125.

  93. Në mbishkrimet e gurëve të varreve të zbuluara këto ditë në nekropolin e Dyrrahit kemi dalluar një numër të konsiderueshëm emrash vetiakë ilirë. Këta emra po i shtrohen një studimi të veçantë.

Downloads

Published

1969-09-01

How to Cite

Toçi, V. (1969). Të dhëna mbi onomastiken ilire ne Dyrrah dhe në qendra të tjera të vendît tone. Studime Filologjike, (3), 169–192. https://doi.org/10.62006/sf.vi3.2902

Numër

No. 3 (1969): Studime Filologjike

Section

Artikuj

License

Copyright (c) 2023 Akademia e Studimeve Albanologjike

Creative Commons License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.