Ndikimi gjuhësor-kulturor sllav në ‘Mesharin’ e Gjon Buzukut – një narrativ shkencor-filologjik

Autorët

  • Bardhyl Demiraj

Abstract

Ky studim është pjesë e një projekti individual që po zhvillon dhe boton dora-dorës shkruesi i këtyre radhëve lidhur me ‘Mesharin’ e Gjon Buzukut si libri i parë i botuar shqip që njohim deri sot (Demiraj 2023, 2024, 2025, 2026a – në shtyp, 2026b – në shtyp). Këtu kemi marrë në analizë çështjen e ndikimit të literaturës liturgjike sllave të Kishës Katolike kroate (në shek. XV-XVI) që njihet e mirënjihet sot e gjithë ditën në diskursin albanologjik, qoftë edhe si dytësor, por që ka marrë ndërkohë përmasat e një narrativi shkencor-filologjik (§1). Si sinorë orientues në hulumtim shërbejnë sipas rastit: a) aparati grafik i përdorur në realizimin e veprës; b) gjuha e Buzukut, sikurse, madje sidomos, c) struktura e tekstit të ‘Mesharit’ si përkthim që përqaset prej kohësh me modele (leksionarë e breviarë romakë) të pranishme në letërsinë liturgjike kroate në gjuhë popullore të asaj kohe. Pas një hulumtimi të hollësishëm, të mbështetur me një platformë të re metodike vijmë në këtë studim në përfundimin e natyrshëm, se ky ndikim rrudhet vetëm në aparatin grafik të veprës, edhe pse mbetet e hapur çështja, nëse është Buzuku i pari ai që e ka zhvilluar atë alfabet, apo i takon një tradite të mëhershme shkrimore të shqipes (§2). Përndryshe, ai ndikim disi i kërkuar në gjuhë, stil e përkthim, sikurse edhe në organizmin e tekstit në vetvete, prej modeleve të gatshme në traditën liturgjike të kroatishtes popullore me alfabet latinisht, rezulton të ketë qenë e të jetë thjesht fiktiv në diskursin shkencor-filologjik mbi Buzukun dhe veprën e tij (§§3-6).

Keywords:

‘Meshari’ i Gjon Buzukut (1555), kultura e hershme e shkrimit shqip, humanizmi dhe katolicizmi, leksionarë të vjetër kroatë me shkrim latin (1495, 1453, 1508), alfabeti cirilik (varianti bosančica), Meshari Roman i Milanos (Missale Romanum Mediolanum) (1474).

Downloads

Download data is not yet available.

References

  1. Brucioli, Antonio. 1532. La Biblia: Il Nuovo Testamento. Venezia.

  2. Buzuku, Gjon. 1555. Meshari. Botime kritike nga Namik Ressuli (1958) dhe Eqrem Çabej (1968).

  3. Camaj, Martin. 1960. Il Messale di Gjon Buzuku. Roma.

  4. Çabej, Eqrem, ed. 1968. Meshari i Gjon Buzukut (1555). Vols. 1–2. Tiranë.

  5. Daničić, Đura, and Vuk Karadžić. 1865 [1847]. Sveto Pismo.

  6. Demiraj, Bardhyl. 2023. Shfaqje të humanizmit kristian në tekstet biblike të Mesharit të Gjon Buzukut. Hylli i Dritës 2: 165–200.

  7. Demiraj, Bardhyl. 2024. Manifestazioni dell’umanesimo cristiano nei testi biblici del Messale di Gjon Buzuku (I). Shêjzat – Pleiades 1–2: 3–42.

  8. Demiraj, Bardhyl. 2025. Viti liturgjik në Mesharin e Gjon Buzukut (1555). Hylli i Dritës 2.

  9. Demiraj, Bardhyl. 2026a. Manifestazioni dell’umanesimo cristiano nei testi biblici del Messale di Gjon Buzuku (II). Shêjzat – Pleiades 1–2.

  10. Demiraj, Bardhyl. 2026b. Pjesa e parë e Mesharit të Gjon Buzukut. Hylli i Dritës 1.

  11. Erasmus, Desiderius. 1516–1535. Novum Instrumentum omne. Basel.

  12. Farlati, Daniele. 1765. Illyricum Sacrum. Vol. 3. Venezia.

  13. Gabrić-Bagarić, Darija, and Elisabeth von Erdman-Pandžić. 1997. Das Perikopenbuch des Ivan Bandulavic von 1613. Bamberg.

  14. Jokl, Norbert. 1930. Nji studim për librin e Buzukut. Hylli i Dritës VI (3): 146–154.

  15. Kapetanović, Amir. 2014. Jezična uporaba u ćiriličnom Dubrovačkom dominikanskom lekcionaru. Filologija 62: 61–68.

  16. Korolevskij, Cyrille. 1958. Liturgie in lebender Sprache. Klosterneuburg.

  17. Kristoforidhi, Konstandin. 1866. Katër Ungjillat. Konstantinopol.

  18. Kristoforidhi, Konstandin. 1872. Dhiata e Re. Konstantinopol.

  19. Kuštović, Tanja. 2020. Prijevod uraškog glagoljskog Novog Testamenta i mogući jezični utjecaji. Slovo 70: 243–264.

  20. Lloshi, Xhevat. 2020. Një vështrim tjetër për librin e parë shqip. Dita, 18 dhjetor.

  21. Lloshi, Xhevat. 2025. Vështrime të reja për librin e parë shqip. Dita, 8 qershor.

  22. Maretić, Tomislav, ed. 1885. Lektionarij Bernardina Spljećanina. Zagreb.

  23. Marku, Vinçenc. 2025. Buzuku i lehtëlexueshëm. Shkodër.

  24. Matzinger, Joachim. 2010. Die albanische Sprache im Zeitalter Skanderbegs. In Wir sind die Deinen, edited by Bardhyl Demiraj, 421–486. Wiesbaden.

  25. Matzinger, Joachim. 2011. Ein Beitrag zur Buzuku-Philologie. Zeitschrift für Balkanologie 47: 81–96.

  26. Matzinger, Joachim. 2012. Die Heiligenfeste im Seelsorgehandbuch des Gjon Buzuku. In Aktuelle Fragestellungen und Zukunftsperspektiven der Albanologie, edited by Bardhyl Demiraj, 270–293. Wiesbaden.

  27. Matzinger, Joachim. 2013. Nuovi indizi su Buzuku. Hylli i Dritës 1–2: 76–83.

  28. Matzinger, Joachim. 2020. Das erste albanische Alphabet bei Gjon Buzuku (1555). In Altalbanische Schriftkultur, edited by Bardhyl Demiraj, 205–219. Wiesbaden.

  29. Matzinger, Joachim. 2022. Eine Randnotiz zu Gjon Buzukus Seelsorgehandbuch. Shêjzat 1–2: 49–59.

  30. Meksi, Vangjel, and Grigor Gjirokastriti. 1824. Ungjilli sipas Mateut. Korfu.

  31. Meksi, Vangjel, and Grigor Gjirokastriti. 1827. Dhiata e Re. Korfu.

  32. Nadin, Lucia. 2012. Shqipëria e rigjetur. Tiranë.

  33. Nadin, Lucia. 2015. Ancora sul Meshari di Gjon Buzuku. Hylli i Dritës 1–2: 43–66.

  34. Nemirovskij, Evgenij. 1997. Gesamtkatalog der Frühdrucke in kyrillischer Schrift. Vol. 2.

  35. Omari, Anila. 2010. Ndikimet sllave te Buzuku. Studime Filologjike 3–4: 129–141.

  36. Prohaska, Dragutin. 1911. Das kroatisch-serbische Schrifttum. Wien.

  37. Qendro, Thoma. 2014. Fjalor i shqipes së Gjon Buzukut. Tiranë.

  38. Ressuli, Namik, ed. 1958. Il Messale di Giovanni Buzuku. Città del Vaticano.

  39. Rešetar, Milan, ed. 1894. Zadarski i Ranjinin Lekcionar. Zagreb.

  40. Robinson, Maurice A., and William G. Pierpont, eds. 2005. The New Testament in the Original Greek Byzantine Textform. Southborough, MA.

  41. Roques, Mario. 1932a. Recherches sur les anciens textes albanais. Paris.

  42. Roques, Mario. 1932b. Deux livres d’heures du XVIe siècle en cyrillique bosniaque. Revue des études slaves 12: 49–69.

  43. Rrota, Justin. 1930. Monumenti më i vjetër i gjuhës shqipe. Shkodër.

  44. Rrota, Justin. 1936. Për historinë e alfabetit shqip. Shkodër.

  45. Truhelka, Ćiro. 1894. Die Bosančica. Wissenschaftliche Mitteilungen aus Bosnien und der Herzegovina II.

  46. Weber, Robert, and Roger Gryson, eds. 2007. Biblia Sacra iuxta Vulgatam versionem. Stuttgart.

  47. Wordsworth, Iohannes, and Henry Julian White, eds. 1889–1954. Nouum Testamentum Latine. Oxford.

Downloads

Published

2025-12-20

How to Cite

Demiraj, B. (2025). Ndikimi gjuhësor-kulturor sllav në ‘Mesharin’ e Gjon Buzukut – një narrativ shkencor-filologjik. Studime Filologjike, (2), 5–56. Retrieved from https://albanica.al/studime_filologjike/article/view/7098

Numër

No. 2 (2025): Studime Filologjike

Section

Artikuj

License

Copyright (c) 2024 Akademia e Shkencave të Shqipërisë

Similar Articles

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 > >> 

You may also start an advanced similarity search for this article.