Një sprovë klasifikimi të italianizmave të shqipes së vjetër (shek. XVI–XVII): huazime popullore dhe huazime librore

Autorët

  • Anila Omari

Abstract

Artikulli analizon korpusin e italianizmave të shqipes së teksteve të vjetra, të përpunuar në kuadrin e projektit DPEWA të Universitetit Ludwig-Maximilian të Mynihut, nga këndvështrimi i mënyrës së transmetimit të tyre në gjuhën shqipe. Për këtë qëllim janë përcaktuar disa kritere për dallimin e huazimeve të marra në rrugë librore dhe huazimeve të hyra nëpërmjet gjuhës së folur, kryesisht si huazime kulturore përmes kontakteve gjuhësore. Si huazime librore apo diturore (savante) në radhë të parë janë klasifikuar fjalët e marra drejtpërdrejt nga tekstet italiane që autorët e vjetër kishin si model përkthimi, shpesh herë për nevoja të çastit dhe të mbetura pa vazhdimësi në hapësirë dhe kohë. Huazimet diturore dallohen edhe nga përmbajtja semantike e tyre, si fjalë të leksikut abstrakt ose fetar. Fjalët e karakterit libror mund të dallohen edhe nga grafia që pasqyron tipare fonetike italiane në tekstet e vjetra. Përkundrazi, huazimet e tipit popullor, sidomos ato më të vjetrat, kanë karakteristika fonetike e leksikore veneciane, janë me përhapje relativisht të gjerë në gjuhë, kanë pësuar ndryshime fonologjike e semantike në krahasim me modelin e gjuhës dhënëse, karakterizohen nga prania e varianteve fonologjike e morfologjike në hapësirë e në kohë dhe nga një derivacion i pasur. Në përfundim të kësaj analize, rezulton një raport i tillë mes dy kategorive: nga një numër i përgjithshëm prej 950 italianizmash, 232 përcaktohen si huazime popullore dhe 718 të tjerat janë huazime diturore, fjalë librash, shumë prej të cilave janë përdorur vetëm një herë për nevoja të tekstit, ndërsa shumë të tjera mbetën me përdorim të kufizuar në shqipen e vjetër.

Keywords:

italianizmat e shqipes së vjetër, huazime librore/savante, huazime popullore, kritere klasifikimi, huazime të përsëritura, huazime dyfishe

Downloads

Download data is not yet available.

References

  1. Boerio, Giuseppe. 1856. Dizionario del dialetto veneziano. Venezia.

  2. Çabej, Eqrem, ed. 1968. Meshari i Gjon Buzukut (1555). Botim kritik. Tiranë.

  3. Demiraj, Bardhyl. 2006. Gjon P. Nikollë Kazazi dhe Doktrina e tij. Prishtinë.

  4. Demiraj, Bardhyl. 2008. Dictionarium latino-epiroticum per R. D. Franciscum Blanchum (Romae 1635). Botim kritik dhe konkordanca leksikore. Shkodër.

  5. Demiraj, Bardhyl. 1706 [bot. kritik]. Concil i Arbërit. Shkodër.

  6. Demiraj, Bardhyl. 2019. Kodiku Beratas – O Beratinós kódikas. Tiranë.

  7. Demiraj, Bardhyl. 2024. Fjalësi shqip në fjalorin trigjuhësh të Kavaliotit. In Kulturë e shkrimit shqip me alfabet greqisht, 127–290. Tiranë.

  8. Gurga, Gëzim, ed. 2009. Dittionario Italiano-Albanese (1702) i Francesco Maria da Lecce. Shkodër.

  9. Omari, Anila, ed. 2005. Pjetër Bogdani. Cuneus Prophetarum (Çeta e Profetëve). Tiranë.

  10. Qendro, Thoma. 2013. Fjalor i shqipes së Gjon Buzukut. Tiranë.

  11. Svane, Gunnar, ed. 1985. Pjetër Budi. Dottrina christiana (1618). Århus.

  12. Svane, Gunnar, ed. 1986a. Pjetër Budi. Rituale Romanum (1621). Århus.

  13. Svane, Gunnar, ed. 1986b. Pjetër Budi. Speculum Confessionis (1621). Århus.

  14. Tesoro della Lingua Italiana delle Origini. 1997–. Firenze.

  15. Vulgate Bible. The Holy Bible in Latin. https://vulgate.org/.

  16. Bloomfield, Leonard. 1935. Language. London.

  17. Cassese, Michele. 2009. Espulsione, assimilazione, tolleranza. Trieste.

  18. Çabej, Eqrem. 1968. Hyrje në Meshari i Gjon Buzukut (1555). Tiranë.

  19. Çabej, Eqrem. 1974. Karakteristikat e huazimeve latine të gjuhës shqipe. Studime Filologjike 2: 13–54.

  20. Çabej, Eqrem. 1976–2014. Studime etimologjike në fushë të shqipes. Vols. I–VII. Tiranë.

  21. Dashi, Brunilda. 2013. Italianismi nella lingua albanese. Roma.

  22. Dashi, Brunilda. 2016. Il contributo lessicale di Francesco Maria da Lecce alla lingua albanese. In Spunti di ricerca per un mondo che cambia, 909–936. Roma.

  23. Demiraj, Bardhyl, and Anila Omari. 2022. Leksiku historik i gjuhës shqipe (shek. XV–XVIII). In Akte të Kuvendit Ndërkombëtar të Studimeve Albanologjike II, 125–153. Tiranë.

  24. Di Giovine, Paolo. 2008. Un millennio di storia linguistica albanese. L’Italia Dialettale 69: 107–139.

  25. Ernst, Gerhard. 1991. Latinismen des Italienischen in DELI und LEI. Linguistica 31 (1): 185–200.

  26. Graur, Alexandru. 1950. Etimologie multiplă. Studii şi cercetări lingvistice 1: 22–34.

  27. Haarmann, Harald. 1977. Die Problematik der Abgrenzung des lateinischen Elements vom romanischen im albanischen Wortschatz. Innsbruck, 313–319.

  28. Haugen, Einar. 1950. The Analysis of Linguistic Borrowing. Language 26 (2): 210–231.

  29. Helbig, Robert. 1903. Die italienischen Elemente im Albanesischen. Leipzig.

  30. Jorgaqi, Kristina. 1992. Sprovë për identifikimin e huazimeve leksikore italiane në shqipen e sotme. Studime Filologjike 1–4: 55–66.

  31. Jorgaqi, Kristina. 1995a. Italianizma të shqipes standarde si ballkanizma. Studime Filologjike 1–4: 69–76.

  32. Jorgaqi, Kristina. 1995b. Huazimet italiane në shqipen e shek. XVI sipas Mesharit të Buzukut. Tiranë, 493–501.

  33. Jorgaqi, Kristina. 1995c. Huazimet leksikore italiane në shqipen e sotme letrare. Tezë doktorature. Tiranë.

  34. Jorgaqi, Kristina. 1996. Mbi përshtatjen fonetike të huazimeve italiane në shqipen standarde. Studime Filologjike 1–4: 121–134.

  35. Jorgaqi, Kristina. 1997a. Rreth përshtatjes morfologjike të huazimeve italiane në shqipen standarde. Studime Filologjike 1–4: 111–128.

  36. Jorgaqi, Kristina. 1997b. Contributo allo studio dei prestiti lessicali italiani nell’albanese. Studi di lessicografia italiana 14: 413–425.

  37. Jorgaqi, Kristina. 1998. Mbi integrimin leksiko-semantik të italianizmave në shqipen standarde. Studime Filologjike 1–2: 85–102.

  38. Jorgaqi, Kristina. 2000. Italian lexical influence on modern Albanian. Zeitschrift für Balkanologie 36 (2): 143–157.

  39. Jorgaqi, Kristina. 2001. Ndikimi i italishtes në letërsinë e vjetër shqipe. Tiranë.

  40. Lafe, Genc. 1998–1999. Der italienische Einfluss auf das Albanische. Ponto-Baltica 8–9: 47–172.

  41. Lafe, Genc. 2000. Der italienische Einfluss auf das Albanische. Wörterbuch der Italianismen. Ponto-Baltica 10: 31–120.

  42. Lafe, Genc. 2018. Nuovi spunti per la definizione degli italianismi nell’albanese. Tiranë, 259–272.

  43. Lafe, Genc. 2020. Mbi ripërcaktimin e italianizmave në gjuhën shqipe. Prishtinë, 383–406.

  44. Landi, Addolorata. 1991. Italianismi nella lingua albanese contemporanea. Torino, 93–105.

  45. Landi, Addolorata. 1992. Elementi veneti in albanese. Napoli, 119–138.

  46. Nadin, Lucia. 2012. Shqipëria e rigjetur / Albania ritrovata. Tiranë.

  47. Tagliavini, Carlo. 1937. L’albanese di Dalmazia. Firenze.

  48. Thumb, Albert. 1909. Altgriechische Elemente des Albanesischen. Indogermanische Forschungen 26: 1–20.

  49. Vicario, Federico. 1992–1993. L’influsso lessicale veneto in albanese. Balkan Archiv n.F. 17–18: 187–232.

Downloads

Published

2025-12-20

How to Cite

Omari, A. (2025). Një sprovë klasifikimi të italianizmave të shqipes së vjetër (shek. XVI–XVII): huazime popullore dhe huazime librore. Studime Filologjike, (2), 57–82. Retrieved from https://albanica.al/studime_filologjike/article/view/7092

Numër

No. 2 (2025): Studime Filologjike

Section

Artikuj

License

Copyright (c) 2025 Akademia e Shkencave të Shqipërisë

Similar Articles

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 > >> 

You may also start an advanced similarity search for this article.