25 vjet studime shqiptare në lëmin e historisë së letërsisë

Autorët

  • Jorgo Bulo

DOI:

https://doi.org/10.62006/sf.v1i4.2915

Abstract

Pas çlirimit të vendit nga zgjedha nazi-fashiste më 29 nëntor 1944 dhe me fitoren e revolucionit popullor, i cili hapi faqen më të ndritur të historisë së popullit tonë, në Shqipëri u krijuan mundësi të pakufizuara për zhvillimin e përgjithshëm të shkencave. Gjatë këtij një çerek shekulli, si në çdo sektor të jetës, u arritën rezultate të rëndësishme edhe në fushën e studimeve letrare, të cilat vetëm pas vendosjes së pushtetit popullor u zhvilluan në mënyrë të organizuar dhe sistematike. Rezultatet me të cilat vijnë në këtë jubile studjuesit tanë të letërsisë bëhen edhe më të dukshme po të kemi parasysh që në këtë sferë puna nisi thuajse nga filiimi. Ndryshe nga disa degë të tjera të shkencave albanologjike, si historia apo gjuhësia, trashëgimi shkencor i së kaluarës në fushën e studimeve letrare ishte tepër i varfër. Përpjekjet e studjuesve të veçantë para çlirimit kishin karakter sporadik dhe të kufizuar, prandaj as që u arrit dot të krijohej një shkencë shqiptare për letërsinë. Veprat e pakta që u botuan atëhere ishin kryesisht tekste shkollore e kresto- maci; ato, në rastin më të mirë, kishin karakterin e sprovave historiogra- fike të pjesshme ose të përgjithshme dhe qenë ndërtuar mbi bazën e koncepteve idéaliste.

Downloads

Download data is not yet available.

References

  1. Nga fjala e shokut Enver Hoxha në mbledhjen e gjerë me shkrimtarët dhe artistët (mbajtur më 11 korrik 1961) «Drita», 1961, 6 gusht.

  2. Nevojat e ngutshme të shkollës u plotësuan në fillim me botimin e disa dispensave e teksteve hartuar nga studjues të ndryshëm, si: Kodra Z., Letërsia e vjetër shqipe dhe arbëreshe (botim i Ministrisë së Arësimit) T.. 1952; Kodra Z., Letërsia e vjetër shqipe (Dispensé e sh ap tilo g ra fu a r e In s titu tit Pedagogjik) T.. 1956; Kodra Z., Letërsia arbëreshe (Dispensé e shaptilografuar Institutit Pedagogjik), T., 1956; Shuteriqi Dh. S., Historia e letërsisë shqipe të Rilindjes (Dispensé e Institutit Pedagogjik) 1948; Shuteriqi Dh. S., Historia e letërsisë shqipe (për shkolla te mesme) T., 1955 dhe Xhuvani A., Letërsia e vjetër dhe letërsia arbëreshe (Tekst i shaptilografuar për Institutin Pedagogjik Dyvjeçar), Botim i dytë i rishikuare i plotësuar, T., 1949. Me këto vepra shkenca jonë e reletrare bënte hapat e para. Ato shërben si një bazë e mirë për punën e ardhme.

  3. Çështje të ndryshme të letërsisë së vjetër të shekujve XVI-XVIII u trajtuan në një varg monografish e artikujsh, shumica e të cilëve u botuan, siç janë: Demi- raj Sh., Jul Variboba (1762), «Buletin USHT, Ser. shk. shoq.», 1958, 1, 125-144; Domi M., Libri i parë shqip dhe fillimet e letërsisë shqipe, «Bui. shk. shoq.», 1955, 1. 3-8; Lacaj H., Pjetër Budi vjershëtor i parë i letërsisë sonë, «Studime filologjike», 1966. 4, 151-158.

  4. Kontribut në zbulimin dhe studimin e prodhimit letrar të bejtexhijve solli edhe O. Myderrizi. Shih për këtë: Myderrizi O.. Erveheja dhe Muhamet Çami, «Bui. Inst. Shk.». 1951, 1, 72-81; Nezim Frakulla (1690 (?)-1759). «Bui. shk. shoq.», 1954, 4, 56-76; Hasan Zyko Kamberi, «Bui. shk. shoq.», 1955. 1. 93-109 etj. Shih edhe: Gjyli A., Zenel Bastari — vjershëtar i gjysmës së parë shek. XIX, «Buletin i UShT, Ser. shk. shoq.», 1961, 1, 148-180.

  5. Kësaj i shërbyen edhe studimet që u ndërmorën për disa figura të lëvizjes kulturore të Voskopojës në shek. XVII-XVIII, si edhe për shqipëruesit elbasanas të ungjillit (shek. XVIII). Shih: Qafëzezi I. M.. Kostë Haxhi Jorgji Çekani nga Vos- kopoja, «Bui. shk. shoq.», 1954, 3. 117-119; Po ai. Theodhor Kavaljoti (Monografi në dorëshkrim, ruhet në Arkivin e Institutit të historisë e të gjuhësisë); Po ai, Dhaniel Haxhi Voskopojari (Monografi në dorëshkrim, po aty); Shuteriqi Dh. S., Anonimi i Elbasanit, shkrimi shqip në Elbasan në shekujt XVIII-XIX dhe Dhaskal Todhri, «Bui. Inst. Shk.». 1949, 3, 34-54; Shuteriqi Dh. S., Dhaskal Todhri «Bui. shk. shoq.», 1954, 4, 35-53.

  6. Shih: Fullani Dh„ Risto Siliqi (1882-1936), «Bui. shk. shoq.», 1956, 2, 58-100; Po ai, Asdreni (monografi e pabotuar, 1957, ruhet në arkivin e Institutit të historisë dhe gjuhësisë); Po ai, Papa Kristo Negovani, «Bui. UShT, Ser. shk. shoq.», 1960, 2, 188-221; Po ai, Patrioti poet Loni Logori (1871-1929), «Bui. UShT, Ser. shk. shoq.», 1961, 3, 100-116, etj.; Gurakuqi M., Poeti e patrioti Ndre Mjeda, «Bui. shk. shoq.», 1956, 3, 81-135; Islami M., Naum Panajot Bredhi Veqilharxhi, T., 1967, 132 f.; Kas- trati J., Zef Jubani (Ndokilia), «Bui. shk. shoq.», 1955, 1, 75-92; Lacaj H., Luigj Gurakuqi 1879-1925. Shënime mbi jetën dhe veprën e tij letrare, «Bui. UShT. Ser. shk. shoq.», 1959, 4, 162-176; Po ai, Hilë Mosi (1885-1933). Shënime mbi jetën dhe veprën e tij letrare, «Bui. UShT. Ser. shk. shoq.», 1961, 3, 88-99; Po ai, Dom Ndoc Nikaj (1864-1951). Shënime mbi jetën dhe veprai, «Bui. UShT, Ser. shk. shoq.», 1963, 1, 184-197; Musaraj Sh., Naim Frashëri (Konferencë me rastin e 50-vjetorit të vdekjes), «Letërsia jonë», 1950, 10, 33-65; Sako Z.. Sami Frashëri shkrimtar dhe patriot i shquar i Rilindjes (Konferencë akademike me rastin e 100-vjetorit të li- ndjes), «Letërsia jonë», 1950, 6, 45-62, Spasse S., Mihal Grameno (1872-1931), «Bui.shk. shoq.», 1956. 1, 40-75; Shuteriqi Dh. S.. Çajupi (Jeta dhe vepra e tij), -Litera- tura jonë». 1947. 5. 1-22: Po ai. Naim Frashëri (me rastin e 48-vjetorit të vdekjes së tij). -Literatura jonë», 1948, 6-7. 18-63; Po ai. Andon Zako Çajupi (11 korrik 1930- 1950). (Konferencë akademike me rastin e 20-vjetorit të vdekjes). -Letërsia jonë», 1950. 7. 45-71; Po ai, Kostandin Nelko Kristoforidhi (1830-1895), Monografi mbi jetën dhe botimet e tij -«Bui. i Inst. Shk.», 1950. Nr. 1-2. 3-37 dhe Nr.

  7. 3-22; Treska M., Kostandin Kristoforidhi, -Letërsia jonë», 1950. 1. 55-83; Xhuva- ni A.. Naimi si poet e si prozator, -Literatura jonë», 1947. 3-4. 9-30; Zheji Gj., Andon Zako Çajupi — Jeta dhe vepra. T.. 1966. 95 f.

  8. Shih: Bihiku K.. Rrymat ideore e artistike dhe gjinitë e letërsisë shqipe që nga funài i shek. XVIII e gjer në ditët tona, -Studime filologjike». 1967. 1. 3-11: Brahimi R.. Skënderbeu né letërsinë e Rilindjes kombëtare, -Studime filologjike». 1967, 4, 59-70; Buio J.. Rreth ndikimit të folklorit në veprën e Çajupit, -Studime filologjike», 1966. 2. 107-117; Fullani Dh.. Poezia e Asdrenit militante për liri e demo- kraci, -Bui. UShT. Ser. shk. shoq.», 1962, 2, 169-193: Gurakuqi M.. Çajupi si ko- mediograf, -Nëndori», 1966. 3, 113-123; Po ai. Çështje të krijimit letrar të Ndre Mjedës, -Studime filologjike». 1966. 4, 21-51; Spasse S.. Idetë demokratike dhe revolutionäre të M. Gramenos, -Nëndori». 1961. 2. 172-179: Shuteriqi Dh. S.. Mbi disa çështje të letërsisë shqipe të Rilindjes Kombëtare (Në librin: -Konferenca e parë e studimene albanologjike», Tirane 15-21 nëndor 1962. T.. 1965, f. 292-299): Varfi A.. Disa tipare karakteristike të poezisë së Ndre Mjedës, -Nëndori». 1966. 12. 159-165; Zheji Gj.. Çajupi dhe folklori, -Nëndori». 1966. 3. 97-112 etj.

  9. Për letërsinë arbëreshe u ndërmorën studime të veçanla dhe u botuan një radhë artikujsh e monografish, si: Kastrati J., Jeronim De Rada (Jeta dhe veprat) T., 1962, 71 f. ; Kodra K.. Figura e Skënderbeut në krijimtarinë e De Radës, «Studime filologiike», 1967, 4, 59-70; Kodra Z., Lëvizja letraro-kulturale e arbëreshëve të Ita- lisë, si kontribut në çështjen kombëtare shqiptare (shek. XIX-XX), «Konferenca e parë e studimeve albanologjike, Tiranë 15-21 nëndor 1962»·, T., 1965. 300-307: Po ai, Jeronim De Rada si folklorist e poet dhe ndikimi i tij tek shkrimtarët arbëreshe të shek. XIX-XX, «Studime filologi ike», 1964, 4, 51-64; Po ai, Vinçenc Stratigo (1822-1885), «Studime filologjike», 1965, 4, 71-89; Po ai, Poema «Kënkat e Krujës» e Kozmo Serembes, «Studime filologi ike»·, 1967, 2, 95-112; Spasse S., Zef Serembe 1843-1891), «Bui. shk. shoq.», 1954, 2, 52-69; Shuteriqi Dh. S., Mbi jetën dhe krijimtarinë e Zef Serembes, «Bui. UShT, ser. shk. shoq.», 1961, 4, 69-105; Xhaxhiu M., Epoka dhe figura e Skënderbeut në disa nga poetët arbèreshë, «Studime filologjike»·, 1967. 4, 73-83, etj.

  10. Sh!h: Historia e letërsisë shqipe, Vëllimi I, (Folklori e Letërsia e vjetër shqipe), Vëllimi II (Letërsia shqipe e Rilindjes kombëtare), Tekst hartuar nga Dh. S. Shuteriqi, K. Bihiku. M. Domi, V. Baia, Z. Kodra dhe Z. Sako, nën redaktimin e

  11. ^ Dh. S. Shuteriqit, K. Bihikut e M. Domit (Botim i UShT — Instituti i historisë dhe i gjuhësisë) T., 1959.

  12. Shih: Baia V., Fan S. Noli dhe poezia e tij (Parathënie e librit: F. S. Noli, «Album». T.. 1968); Gjergji A., Fan S. Noli (monografi e pabotuar, ruhet në arkivin e Insti tu tit të historisë e të gjuhësisë).

  13. Shih: Baia V., Millosh Gjergj Nikolla (Migjeni) (1911-1938), «Bui. shk. shoq.»,

  14. , 1, 55-78; Brahimi R.. Migjeni flamurtar i letërsisë sonë luftarake, «Nëndori»,

  15. , 8. 137-160; Shuteriqi Dh. S., Migjeni (me rastin e 10-vjetorit të vdekjes së

  16. tij), «Literatura jonë», 1948, 8, 1-14.

  17. Brahimi R., Fillimet letrare të Andrea Varfit, në pënmbledhjen «Shënime

  18. letrare», T., 1965, f. 336-344; Gurakuqi M.. «Hyjt mbi greminë» të Gaspër K. Pâlit, «Nëndori», 1960, 6, 201-220; Po ai, «Horizonti» i Petro Markos dhe poezia jonë përparimtare e viteve ’30, «Nëndori» 1960. 12, 159-194: Po ai. Disa mendime lidhë me krijimtarinë letrare të Nonda Balkës, «Nëndori», 1961, 4. 188-214; Po ai. Krijimtaria poetike e Kapës në vitet ’30, «Nëndori», 1962, 10, 108-131; Po ai. Autorë dhe

  19. problème të letërsisë përparimtare shqipe të viteve ’30, T.. 1966, 280 f.; Po ai, Krijimtaria

  20. letrare e Nonda Bulkës në vitet ’30, (Parathënie e librit: Nonda Bulka «Kur qante e qeshte bilbili». T. 1967); Jorgaqi N.. Romani «Pse»? dhe f illimet letrare të Sterjo Spasses, «Bui. UShT. Ser. shk. shoq.», 1958, 4. 138-170: Po ai, Krijimtaria letrare e Sterjo Spasses para çlirimit. (Parathënje e përmbledhjes: «Kurora e Rinisë» e S. Spasses. T.. 1963, f. 3-24); Po ai, Rruga e një shkrimtari patriot (Hakt Stërmïlli), «Nëndori». 1966. 4. 90-107: Po ai. Romani «Kalorësi i Skënderbeut», i H. Stërmïllit, «Studime filologjike», 1967, 2, 81-84.

  21. Shih: Baia V., Çështje të historisë së letërsisë shqipe. Rreth realizmit tonë kritik në «Bota e re» të Korçës. «Bui. shk. shoq.». 1956. 3. 136-172; Bihiku K.. Problema naroda v peredovoj allbanskoj literature (1920-1944), «Studia albanica», 1966. 2, 175-183: Gurakuqi M.. Çështje të tematikës dhe të zhvillimit të realizmit në vitet ’30, «Nëndori», 1965, 2, 105-138; Kokona L., Mendime rreth metodës artis- tike të Migjenit, «Studime filologjike», 1965, 3, 131-138.

  22. Shih: Historia e letërsisë shqipe e periudhës 1912-1939 (Dispensé). Botim i UShT (Instituti i historisë dhe i gjuhësisë dhe Fakulteti histori-filologji), T., 1968.

  23. Vepra në fjalë u përgatit për shtyp. u pajis me parathënje e shënime nga P. Emanuil Jordani dhe u botua në Tiranë. në kuadrin e 500-vjetorit të vdekjes së Skënderbeut. nën kujdesin e Institutit të historisë e gjuhësisë.

  24. Shih: Brahimi R., Fillimet e letërsisë sonë të realizmit socialist (Në për- mbledhjen: R. Brahimi «Shënime letrare», T., 1965, f. 5-27), si dhe Brahimi R.. Dis- kutim rreth kumtesës së K. Bihikut Rreth problemit të lindjes së realizmit socialist në letërsinë shqipe (Në librin: «Konferenca e parë e studimeve albanologjike. Tiranë, 15-21 nëndor 1962»·, T., 1965, f. 429-432); Gjyli A., Migjeni poet i realizmit socialist, «Bui. shk. shoq.»·, 1957, 2, 135-203.

  25. Bihiku K.. Rreth problemit të lindjes së realizmit socialist në letërsinë shqipe (në librin -Konferenca e parë e studimeve albanologjike, Tiranë 15-21 nëndor 1962”). T.. 1965, f. 305-314). Shih për këtë edhe Siliqi D.. Diskutim rreth kumtesës së K. Bihikut Rreth problemit të lindjes së realizmit socialist në letërsinë shqipe (Në lib^n : «Konferenca e parë e studimeve albanologjike”. Tiranë 15-21 nëndor 1962») T. 1965, f. 424-428).

  26. Midis studimeve që iu kushtuan letërsisë së Luftës nacionalçlirimtare mund të përmendim: Bihiku K.. Rreth zhvïllimit të letërsisë shqipe të Luftës Nac. Çl. -Studime filologiike», 1964. 4, 7-38; Po ai, -Epopeja e Ballit Kombétar» e Sh. Musarajt (në përmbledhjen: -Artikuj kritikë”. T.. 1968. f. 3-10; Alibali J.. Gjikë Kuqali (1921-1944). (Në librin; Gj. Kuqali -Qiriu» — shkrime letrare. T.. 1955. f. 5-14: Po ai. Duke për- kujtuar Kristaq Tutulanin, -Nëndori”, 1966. 7, 31-35 etj.

  27. Shih: Bihiku K.. Si ta ndërtojmë kursin e historisë së letërsisë së sotme shqipe, -Mësuesi”. 1968. 6 shtator.

  28. Shih: Siliqi Ll., Mbi problemin e traditave dhe mbi novatorizmin «Nëndori», 1960, 7, 174-184; Siliqi D., Në kërkimin e së resë «Drita», 1961, 8, 25, qershor, 2 korrik; Gurakuqi M., Traditë dhe novatorizëm, «Drita», 1961, 30 korrik, 13, 20 gusht; Agolli D., Traditë, natyrisht, por jo shtampë, «Drita», 1961, 27 gusht, 3 shtator.

  29. Hoxha E., Raporte e fjalime (1967-1968), T., 1969, f. 478-490.

  30. Shih: Abdihoxha A.. Disa shënime mbi aktualitetin në prozën tonë «Nëndori», 1962, 8, 111-146; Bihiku K., Pas leximit të një romani [«Gjenerali i ushtrisë së vde- kur» i I. Kadaresë], «Nëndori», 1965, 6, 119-145; Po ai, Mendime mbi detyrat e ngut- shme të romanit tonë të sotëm, «Nëndori», 1967, 4, 151-170; Brahimi R., Figura e ko- munistit në letërsinë tonë, «Nëndori», 1956, 11. 107-126; Po ai, Shënime mbi roma- nin tonë (Në përmbledhjen : R. Brahimi, «Fjalë për letërsinë», T., 1960, f. 74-117); Po ai, Bukuri e aslipër e jetës shqiptare. [Rrcth vëllimit me tregime «Kënga dhe push- ka» të Dh. S. Shuteriqit], (Në përmbledhjen: R. Brahimi «Shënime letrare», T., 1965, E. 272-287); Siliqi D., Mbi romanin «Këneta» të Fatmir Gjatës, «Nëndori», 1958, 7, 118-128: Shapllo D., Disa problème mbi heroin pozitiv, «Nëndori», 1960, 5, 147-156; Po ai, Të forcojmë qëndrimin ideologjik në tregimet tona, të pasurojmë brendinë e tyre (Në përmbledhjen: D. Shapllo, «Letërsia dhe realiteti ynë», T., 1968, f. 91-102 etj.; V. Velça, Drama e fshatarësisë shqiptare në prakitn e çlirimit të saj të piote [Rreth romanit «Lumi i vdekur» i J. Xoxes]. Në përmbledhjen: K. Velça, Vëzhgi- me letrare», T., 1968. f. 62-90, etj.

  31. Shih; Baia V., Një shprehje e re në poezinë tonë të sotme [Mbi »Herojtë e Vigut» dhe vjersha të tjera të K. Jakovës»], «Nëndori», 1954, 1, 94-100; Brahimi R., Një vepër poetike me rëndësi (Shënim kritik për vëllimin «Shekulli im» të I. Kadaresë) (Në përmbledhjen: R. Brahimi, «Shënime letrare», T., 1964, f. 143-153); Ka- llulli A., Shënime kritike mbi poemën «Pèrse mendohen këto male» të I. Kadaresë, «Nëndori», 1966. 10, 116-133; Po ai, Mbi poemën «Devoti, Devoti» të D. Agollit, (Në përmbledhjen: «Artikuj kritikë» T.. 1968. f. 37-52): Shapllo D., Poema në krijimta- rinë e Ll. Siliqit (Në përmbledhjen «Artikuj kritikë», T.. 1968. f. 53-67; Po ai, Probleme ideore dhe artislike të poezisë sonë (Në përmbledhjen: D. Shapllo «Letërsia dhe realiteti ynë». T.. 1968. f. 5-40): Varfi A.. Për një zhvillim të mëtejshëm të poe- mës ndër ne, «Nëndori», 1959, 5, 210-224 etj.

  32. Shih: Çomora S., Udha e dramaturgjisë së re shqiptare, «Nëndori··. 1960. 4, 129-145: Hoxha I.. Mbi disa problème të dramaturgjisë sonë «Nëndori», 1963, 11, 95- 126: Jakova K.. Disa mendime mbi komeditë e kohës së fundit, «Nëndori», 1958, 12, 115-121: Jakova K„ Vrejtje kritike rreth dy dramave historike [«Shtatë shaljanët» të Ndrekë Lucës dhe «Trimi i mirë me shokë shumë» të S. Pitarkës], «Nëndori», 1959. 1. 133-145: Mitrojorgji P.. Lart frymën revolucionare të klasës punëtore. Shënime rreth dramës së F. Paçramit, «Ngjarje në fabrikë», «Nëndori», 1968. 10, 159- 171; Shuteriqi Dh. S.. Drama «H alili dhe Hajrija» dhe trajtimi i temane historike në letërsi, «Letërsia jonë». 1951, 3, 49-62; Velça K., Rreth disa problemeve të dramës sonë historike (Në përmbledhjen: K. Velça. «Vëzhgime letrare», T. 1968. f. 151-161); Po ai. Rreth disa problemeve të dramës sonë (Po aty, f. 162-184) etj.

  33. Shih: Dedja B.. Shënime mbi historinë e letërsisë shqipe për fëmijë «Nëndo- ri». 1957. 3. 174-179: 4, 188-198: 5. 160-169: Po ai. Për zhvillimin e mëtejshëm të letërsisë sonë për fëmijë e të rinj, «Nëndori». 1960. 12. 101-121: Po ai, Disa problème të letërsisë për fëmijë të këtyre tre vjetëve të fundit, «Nëndori». 1964. 6. 68-86: Sako Z.. Letërsia jonë për të vegjëlit, «Nëndori», 1960, 4. 145-154 etj.

  34. Shih: Bihiku K., Letërsia shqipe e realizmit socialist (Disoensë ribotim) T 1968.

Downloads

Published

1969-12-01

How to Cite

Bulo, J. (1969). 25 vjet studime shqiptare në lëmin e historisë së letërsisë. Studime Filologjike, 1(4), 131–144. https://doi.org/10.62006/sf.v1i4.2915

Numër

No. 4 (1969): Studime Filologjike

Section

Artikuj

License

Copyright (c) 2023 Akademia e Studimeve Albanologjike

Creative Commons License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.