Ndajfolja në gjuhën e sotme shqipe

Autorët

  • Enver Hysa

DOI:

https://doi.org/10.62006/sf.v1i3.2946

Abstrakti

Shtruarja dhe zgjidhja e problemeve të një teme të tillë për gjuhën shqipe, mbështetur në materiale të gjëra, është me një interes të madh në thellimin e studimit të kësaj kategorie. Ky studim besojmë se do të ndihmojë në qartësimin e mëtejshëm të problemeve, të cilat kanë mbe- tur ende të pazgjidhura në një mënyrë të kënaqshme. Ndajfolja është bërë objekt studimi sintetik në çdo gramatikë shkollore e joshkollore. Nuk kemi veç një artikull *, që merret me pro- blemin e ndajfoljeve në veçanti, në të cilin autori trajton origjinën dhe formimin e tyre. Probiemet që dalin në studimin e kësaj terne jemi munduar t’i vështrojmë jo shkëputurazi po në bashkësynim me kategoritë, me të cilat ajo ka afëri. Duke u thelluar në materialet e shumta të nxjerra nga letërsia artistike e gjinive të ndryshme si dhe nga folklori, të tër- heqin vëmendjen mjaft çështje të rëndësishme për t’u trajtuar rreth ndajfoljeve. Të tilla janë: problemi i klasifikimit të ndajfoljeve në klasa të veçanta e përcaktimi i kufijve të këtyre klasave, problemi i shka- llëve të ndajfoljeve, përcaktimi i ndajfoljeve të thjeshta dhe lokucio- neve ndajfoljore që përdoren në shkallë të ndryshme dhe i atyre që nuk formojnë shkallë, duke mos lënë jashtë këtu edhe afëritë që vihen re në këtë pikë me mbiemrat. Problemet që lidhen me origjinën dhe formimin e ndajfoljeve janë të shumta dhe të ndryshme, me çështje mjaft herë të vështira për t’u dhënë një zgjidhje të prerë. Mund të përmenden këtu ndajfoljet që vijnë nga rasat e ndryshme të emrit, ndajfoljet përemërore, lidhëzore, ndajfoljet e ndërtuara me formante të ndryshme e. në mënyrë të veçantë, lokucionet ndajfoljore.

Shkarkimet

Download data is not yet available.

Metrics

Metrics Loading ...

References

  1. A. Xhuvani, Origjina dhe formimi i ndajfoljeve në gjuhën shqipe, botuar së pari në BISH. III, 2, 1949, ribotuar pastaj në përmbledhjen: A. Xhuvani, Studime gjuhësore, Tiranë 1956, mbledhur e gaditur nga M. Domi (citimet e më- poshtme do të bëhen sipas ribotimit).

  2. Fr. M. Da Lecce, Osservazioni grammaticali nella lingua albanese, Roma 1716; J. G. Hahn, Albanesische Studien, Heft, II — 1 — Beitragu zur einer grammatik der Toskischen Dialektes, J e n a 1854; A . Dozoni. Manuel de la langue chkipe ou albanaise, Pa ris, 1879; K. Kristoforidhi, Gramatiki alvanikis glossis ka ta tin to sk ik in dialekton. Konstantinopolis, 1882; S. Frashëri, Shkronjëtore e gjuhës shqip, Bukuresht 1886; Gj. Pekmezi, Grammatik der A lbanesischen Sprache, Wien 1908; A. Xanoni, Gramatika shqyp , Shkodër 1909; G. Weigand, Albanesische grammatik

  3. in sudgegischen Dialekt, Leipzig, 1913; I. D. Sheperi, Gramatika dhe sintaksa e gjuhës shqipe, Vlorë 1927; F. Cordignano, Lingua albanese, Milano 1931; A. Xhuvani, Libri i gjuhës shqipe, T iran ë 1942; O. Myderrizi, Gramatika e re e shqipes, Tiranë 1944; K. Cipo, Gramatika shqipe, T iran ë 1949; Sh. Demiraj, Morfologjia e gjuhës se sotme shqipe (Dispensé pj. Il), Tiranë 1963.

  4. S. Frashëri, vep. cit., f. 130.

  5. A. Xanoni, vep. cit., f. 158.

  6. O. Myderrizi, vep. cit., î. 271.

  7. I. D. Sheperi jep këtë përkufizim për ndajfoljen : «Ndajfolje (adverbe) quhen fjalët që plotësojnë kuptimin e foljevet p.sh. këtu, sot. shumë. mirë» vep. cit., f. 26.

  8. K. Cipo, vep. cit., f. 180.

  9. S. Shuteriqi, Mendime e vërejtje rreth gramatikés shqipe, në BISH N. 2, 1951, f. 58.

  10. Sh. Demiraj, vep. cit., t. 255.

  11. S. Frashëri, vep. cit., f. 130.

  12. A. Xanoni, vep. cit., f. 159.

  13. O. Myderrizi, vep. cit., f. 271.

  14. I. D· Sheperi, vep. cit., f. 120 v.

  15. K. Cipo, vep. cit., f. 180.

  16. Sh. Demiraj, vep. cit., f. 257.

  17. I. D. Sheperi, vep. cit., f. 122·

  18. Po ai, po aty, f. 138 v.

  19. O. Myderrizi, vep. cit., f. 272, 273.

  20. K. Cipo, vep. cit., f. 180.

  21. A. Xhuvani, art. cit. f. 193 v.

  22. Sh. Demiraj, vep. cit., f. 262.

  23. A. Xhuvani — E. Çabej. Prapashtesat e gjuhës shqipe.

  24. Sh. Demiraj, vep. cit., f. 257.

  25. A.U. Smirnickij, Morfologia anglijskovo jazyka, Moskva, 1959, f. 171.

  26. Po ai, po aty, f. 171 v.

  27. Sh. Demiraj mendon që -'Ndajfoljet e sasisë mund të kenë kuptim përfor- conjës e dobësonjës. Kanë kuptim përforconjës ndajfolje sasie të tilla si: shumë, tepër, fare, aqë, kaqë, mjaft, më, jashtëzakonisht si dhe lokucionet ndajfoljore njëherë, dy herë, tri herë etj. dhe ndajfoljet e përngjitura njëfish. dyfish, trefish etj. P.sh. Ai punon shumë sepse është jashtëzakonisht i ndërgjegjshëm etj. Kurse ndajfolje të tilla si: pak, më pak. aspak etj. kanë kuptim dobësonjës: p.sh. Ai ha pak e flet pak: Tashti po lodhem më pak se më përpara» (vep. cit. f. 259).

  28. R. L. Wagner — J. Pinchon, Grammaire du français classique et moderne, Paris, 1962, f. 380.

  29. N. Steinberg. Grammaire française, Pj. I. Moskë, 1966, f. 260.

  30. Shih për këtë edhe A. Xhuvani, vep. cit., L·-193, Sh. Demiraj, vep. cit., f. 257.

  31. I. D. Sheperi në gramatikën e tij i klasifikon në një kapitull të veçantë, po pa i shtjelluar.

  32. M. Domi, Gramatika e gjuhës shqipe, pj. e dytë, Sintaksa. (Tekst për shko- llat 7-vjeçare e shkollat e mesme), botim i tretë. T. 1957, f. 156 e 160).

  33. Po ai, po aty, f. 95.

  34. S. Prifti, Sintaksa e gjuhës shqipe', disp. I, Pj, II. T, 1962, f. 161, (Edhe ky autor i quan ndajfoljet e shkakut thjesht ndajfolje pyetëse në funksionin e tyre lidhëz.

  35. I. D. Sheperi, vep. cit., f. 193.

  36. J. Rrota, Syntaksa e gjuhës shqipe, Botim i dytë, Shkodër 1943, f. 84.

  37. K. Cipo, Sintaksa, Instituti Shkencavet, Tirane 1952, f. 89.

  38. M. Domi, vep. cit., f. 182. Shih dhe «Sintaksa e gjuhës shqipe», dispensé, Tirane 1968. f. 28 ku fjalët prandaj, pra, andaj (edhe ndaj) janë vështruar si ndajfolje a pjesëza që kanë m-.rrë plotësisht ose në pjesë të mirë funksionin e një lidhëze a të një lokucioni lidhëzor»·.

  39. Shih dhe S. Floqi. Periudha me fjali të varur shkakore. I, SF 3, 1966, f. 32.

  40. R. A. Aganin, Povtori i odnorodnije soçetanija v sovremennom tureckom jazyke, Moskva 1959, f. 104.

  41. E. Lafe, Përsëritja si mjet gramatikor i shprehjes së aspektit dhe shkallës sipërore në gjuhën shqipe e pare edhe në krahasim me rumanishten «Studime filologjike», nr. 4. 1966, f. 131-132.

  42. Po ai, po aty. f. 66.

  43. V. V. Vinogradov. Ruskij jazyk. Grammatiçeskoje uçenije o slove, Moskva 1947, f. 395.

  44. Sh. Demiraj, vep. cit., i. 267.

  45. E. Çabej, -BUSH. SSSH.» Nr. 4, I960, f. 29.

  46. Po ai. po aty. f. 29.

  47. A. Xhuvani. art. cit., i. 193. Fjalët sot e sonte -i kanë quejtë ndajfolje përemënore (adverbia pronominalia). pse dalin nga rranja përemnash indoeuropian, ... ». Është e vërtetë se njërin element të këtyre fjalëve e përbën një rrënjë përemërore. po ky fakt nuk duhet të na bëjë që të tilla fjalë si sot e sonte t’i gru- pojmë në një vend me fjalët e sipërme. Natyra e formimi! të tyre është e ndryshme nga ajo e të parave.

  48. E. Çabej. Studime rreth etimologjisë së gjtihës shqipe XXI, në SF, 2. 1966, f. 94

  49. S. Frashëri, vep. cit., f. 130.

  50. I. D. Sheperi. vep. cit., f. 122.

  51. O. Myderrizi, vep. cit., f. 272.

  52. K. Cipo. vep. cit., f. 180.

  53. s.52) A. Xhuvani, art. cit., f. 194.

  54. Fjalori i Gjuhës Shqipe, Bot. i Inst. Shk. T. 1954. f. 87 dhe 332.

  55. M. Domi, vep. cit., f. 87 e 91.

  56. Sh. Demiraj, vep. cit., f. 260 v.

  57. A. Xhuvani, art. cit., f. 194.

  58. A. Kostallari, Kompozitat ekzocentrike të_. shqipes si tema fjalSformuese, në BUSHT.SSHSH III. 1962, f. 43.

  59. S. Frashëri, vep. cit., f. 37.

  60. I. D. Sheperi, vep. cit., f. 137.

  61. O. Myderrizi, vep. cit., f. 73.

  62. A. Xhuvani, vep. cit., f. 195.

  63. Sh Demiraj, vep. cit., f. 266.

  64. E. Çabej, Rreth disa çështjeve të historisë së gjuhës shqipe, në BUSHT. ‘'SSHSH., 3, 1863, f. 82.

  65. W. Cimochowski, Le dialecte de Dushmani (Description de l’un des par- lers de l’Albanie du Nord), Poznan, 1951, f. 104.

  66. A. Xhuvani, vep., cil.

  67. K. Cipo, vep. cit., f. 181.

  68. Sh. Demiraj, vep. cil., f. 267.

  69. Shih A. Xhuvani — E. Çabej, Prapashtesat e gjuhës shqipe, T. 1962, f. 59.

  70. Shih. A. Xhuvani — E. Çabej, vep. cit., f. 21.

  71. A. Xhuvani — E. Çabej. vep. cit.. f. 6.

  72. Po ata. po aty, f. 21.

  73. Po ata. po aty, f. 36.

  74. A. Xhuvani. vep. cit., f. 196.

  75. K. Sandfeld. Linguistique balkanique. Problèmes et résultats, Paris 1930, f. 116 e 128.

  76. A. Lombard: Une Classe spéciale de termes indéfinie dans les langues romanes. «N. Studia Neophilologica»·, Vol. XI. Nos. 1-3, f. 204. v.

  77. E. Çabej. Betrachtungen über die rumänisch-albanischen Sprachbeziehungen pë «Revue roumaine de linguistique«. Tome X, 1965, Nos 1-3 (Përkth. shq. nga A· Dhrimo).

  78. K. Sandfeld, po aty, f. 128.

  79. Shih për këtë edhe A. Reformatskij, Vvedenije v jazykoznanija, Moskva, 1967. 302.

Downloads

Botuar

2023-10-02

Si të citoni

Hysa, E. (2023). Ndajfolja në gjuhën e sotme shqipe. Studime Filologjike, 1(3), 19–68. https://doi.org/10.62006/sf.v1i3.2946