Dukuri të ndërgjuhës tek shqipfolësi me italishten si gjuhë të dytë

Valbona Sinanaj

doi:10.62006/sf.v1i3-4.3227

Autorët

Valbona Sinanaj

DOI:

https://doi.org/10.62006/sf.v1i3-4.3227

Abstract

Globalizimi i shoqërisë dhe prania e shumë kulturave, shpejtësia dhe intensiteti i informacionit që karakterizon kohën në të cilën jetojmë, janë një sfidë jo vetëm për institucionet arsimore, por edhe për anëtarët e një shoqërie të caktuar. Tradicionalisht, gjuha është studiuar si në aspektin metalinguistik, ashtu dhe nisur nga marrëdhëniet e gjuhës me faktorë jashtëgjuhësorë, si: aspekti social, etnologjik, psikologjik etj. Gjuha është një udhërrëfyes drejt realitetit gjuhësor, ajo kushtëzon fuqimisht të gjithë mendimin tonë për problemet dhe proceset shoqërore, duke vulosur një formë të veçantë të substancës së botës në të cilën flitet.

Downloads

Download data is not yet available.

References

B. VanPatten, G.A. Benati, Key terms in second language acquisition. Second edition, Bloomsbury Academic, 2015.
Hipoteza e “periudhës kritike” (The critical period hypothesis) të përvetësimit të gjuhës, është propozuar nga W. Penfield dhe L. Roberts në veprën Speech and Brain Mechanisms më 1959.
Koncepti ndërgjuha (Interlanguage) është përkufizuar për herë të parë nga Larry Selinker në 1972.
Gj1 (gjuha e nënës); GjO (‘gjuhë – objektive’, target): Gj2 (gjuhë e dytë; që përvetësohet në kontekst natyral) dhe GjH (gjuhë e huaj; përvetësim i gjuhëve në kontekst institucional, p.sh. anglishtja, frëngjishtja, spanjishtja apo çdo gjuhë e huaj).
C. Andorno, A. Cattana, La linguistica acquisizionale; analisi della interlingua; errore linguistico ed errore comunicativo; modalità di correzione, dispense corso USR Lombardia, 2008.
Gj. Shkurtaj, Sociolinguistika, Tiranë, 1996, f. 189.
J. Holmes, Sociolinguistika, shqipëruar nga K. Jorgaqi, Tiranë, 2015, f. 39.
U. Weinreich, Lingue in contatto, con saggi di F. Grassi, L. Heilmanet. ed. Ital. Boringheri, Torino, 1974, f. 13.
Në fillim të viteve ’90 është praktikuar nga gjuhëtarët italianë, perspektiva e përvetësimit të italishtes në mënyrë spontane nga emigrantët e rritur, por jo vetëm, në një Projekt në Pavia.
A. Giacalone Ramat, Presentazione del progetto di Pavia sull’acquisizione di lingue seconde. Lo sviluppo di strutture temporali. In Bernini, G. e Giacalone Ramat, A. (a cura di) “La temporalità nell’acquisizione di lingue seconde”, Franco Angeli, Milano, 1990.
R. Solarino, L’italiano come lingua seconda: apprendimento spontaneo e apprendimento guidato. In Massimeo, F., Portoghese A., Selvaggi, P. (a cura di) “Educazione interculturale e inserimento degli alunni albanesi nella scuola dell’obbligo”. IRRSAE Puglia, Bari, 1992.
E. Banfi, Mezzi di espressione della modalità esplicita in italiano/L2:analisi dell’IL di un soggetto albanofono. In Giacalone Ramat A. e Crocco Galeas G. (a cura di) “From Pragmatics to Syntaxs. Modality in Second Language Acquisition”. Narr, Tübingen, 1995.
G. Pallotti, Imparare e insegnare l’italiano come seconda lingua. Un percorso di formazione. Bonacci, Roma, 2005.
L. Romito, A. Tarasi, Indice di italianità: analisi ritmico-prosodica dell’italiano L2 in parlanti albanesi, polacchi e rumeni. Università della Calabria, Università di Salerno, disipensa, f. 1.
G. M. Lo Duca, La lingua italiana ed educazione linguistica, Carocci, Roma, 2003, f. 221.
Dega e fonetikës që studion veçoritë fizike dhe funksionale të njësive suprasegmentale (ose prozodema), quhet prozodi.
Studiuesit italianë shprehin qëndrime të ndryshme në lidhje me numrin e fonemave të sistemit fonologjik të italishtes. Numri 30 i fonemave të italishtes është shifra, me të cilën bien dakord shumica prej tyre. Arsyeja e këtij qëndrimi, është fakti nëse duhen konsideruar si të tilla edhe geminatet (tenue/ intense; caro ̴ carro etj.).
L. Serianni, Grammatica italiana. Italiano comune e lingua letteraria. Në bashkëpunim me A. Castelvecchi. UTET Università, Novara, 2010 f. 26.
A. Dodi, Fonetika dhe fonologjia e gjuhës shqipe, Akademia e Shkencave të Shqipërisë, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Tiranë, 2004, f. 105.
B. Beci, Fonetika e gjuhës shqipe, Tiranë, 2004, f. 44.
L. Serianni, vep. cit., f. 19.
L. Serianni, vep. cit., f. 19. “Arsyeja e shqiptimit të fortë të këtyre pesë bashkëtingëlloreve lidhet me latinishten. Në të vërtetë tre palatalet vijnë nga lat. popullore me bashkëtingëllore të fortë, p.sh. figlio ˂ *FῙLLJUM (ndërsa lat. klasike FῙLIUM), bagno ˂ *BĂNNJUM (ndërsa lat. klasike BĂLNEUM), lascia ˂ *LĀXAT (X paraqet një lidhje të bashkëtingëlloreve). Për afrikatet e shurdhëta bashkëtingëllorja ka qenë gjithmonë e fortë në fjalët popullore (pezza ˂ *PĔTTJAM, nga keltishtja); në fjalët e kultivuara dallohej deri në shek. XVI midis nazione /na´tsjone/ me bashkëtingëllore të butë nga lat. NATIŌNEM dhe azione /at´tsjone/ me bashkëtingëllore të fortë, që e ka burimin nga asimilimi i grupit latin -CT- në ACTIŌNEM. Te afrikatet e zëshme bashkëtingëllorja ka qenë gjithmonë e fortë, në fjalët me origjinë të panjohur (mezzo ˂ *MĔDDJUM, në vend të klasikes MĔDIUM), dikur ka qenë gjithmonë e butë (tenue) te greqizmat: azoto, sinizesi, etj. Megjithatë, duhet pasur parasysh që në fjalët me origjinë të kultivuar, shkrimi me një z ndikon shpesh në shqiptimin [dz] në vend të [ddz]; p.sh. Gaza [´gadza] pranë [´gaddza] etj”.
Scempiamento [da scempiare; 1940]. Lo scempiarsi (ling.). Riduzione di consonanti lunghe o geminate a breve o semplici. Sin. Degeminazione’. Zingarelli, N., Lo Zingarelli 2020, a cura di Cannella, M., Lazzarini, B., Zanichelli editore, 2019, f. 2083.
G. Belluscio, Si shqiptohet shqipja në Ballkan?, në “Shqipja dhe gjuhët e Ballkanit”, Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës – Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Prishtinë, 2012, f. 441.
Analiza akustike zbulon veçori të tingujve, që fonetika nyjëtimore në vrojtimin e thjeshtë, nuk mund t’i zbulojë. Studimi akustik i tingujve të shqipes ka filluar vonë, nga fundi i viteve ‘60 të shekullit të kaluar. Nga studimi i spektrit akustik të përftuar me anë të programeve kompjuterike, nxirren të dhëna për timbrin e tingujve, për gjatësinë, për forcën dhe për lartësinë e lakores melodike të frazës. Për lartësinë e zërit mbështetemi në vlerat e formantit F0 (lartësia e tonit themelor), përgjithësisht, si përgjegjës për strukturën formantore të tingujve të ligjërimit merren dy formantet e para, F1 dhe F2, megjithëse ka fonetikanë që shfrytëzojnë edhe formantin F3.
F. Ferrero, A. Genre, L. I. Boë, M. Contini, Nozioni di fonetica acustica, Omega, Torino, 1979, f. 77.
Për të tilla analiza mund të përdoret edhe programi PRAAT (a system for doing phonetics) prodhuar nga Paul Boersma dhe David Weenink në departamentin e Shkencave Fonetike në Universitetin e Amsterdamit. Ky program mund të shkarkohet lehtësisht nga interneti dhe nuk ka kufizime përdorimi.
A. Giannini, M. Pettorino, La fonetica sperimentale, Napoli, 1992, f. 184.
F. L. Albano, P. Maturi, Manuale di fonetica, Carrocci, Roma, 1998, f. 115.
L. Serianni, vep. cit., f. 16, 18.

References

B. VanPatten, G.A. Benati, Key terms in second language acquisition. Second edition, Bloomsbury Academic, 2015.

Hipoteza e “periudhës kritike” (The critical period hypothesis) të përvetësimit të gjuhës, është propozuar nga W. Penfield dhe L. Roberts në veprën Speech and Brain Mechanisms më 1959.

Koncepti ndërgjuha (Interlanguage) është përkufizuar për herë të parë nga Larry Selinker në 1972.

Gj1 (gjuha e nënës); GjO (‘gjuhë – objektive’, target): Gj2 (gjuhë e dytë; që përvetësohet në kontekst natyral) dhe GjH (gjuhë e huaj; përvetësim i gjuhëve në kontekst institucional, p.sh. anglishtja, frëngjishtja, spanjishtja apo çdo gjuhë e huaj).

C. Andorno, A. Cattana, La linguistica acquisizionale; analisi della interlingua; errore linguistico ed errore comunicativo; modalità di correzione, dispense corso USR Lombardia, 2008.

Gj. Shkurtaj, Sociolinguistika, Tiranë, 1996, f. 189.

J. Holmes, Sociolinguistika, shqipëruar nga K. Jorgaqi, Tiranë, 2015, f. 39.

U. Weinreich, Lingue in contatto, con saggi di F. Grassi, L. Heilmanet. ed. Ital. Boringheri, Torino, 1974, f. 13.

Në fillim të viteve ’90 është praktikuar nga gjuhëtarët italianë, perspektiva e përvetësimit të italishtes në mënyrë spontane nga emigrantët e rritur, por jo vetëm, në një Projekt në Pavia.

A. Giacalone Ramat, Presentazione del progetto di Pavia sull’acquisizione di lingue seconde. Lo sviluppo di strutture temporali. In Bernini, G. e Giacalone Ramat, A. (a cura di) “La temporalità nell’acquisizione di lingue seconde”, Franco Angeli, Milano, 1990.

R. Solarino, L’italiano come lingua seconda: apprendimento spontaneo e apprendimento guidato. In Massimeo, F., Portoghese A., Selvaggi, P. (a cura di) “Educazione interculturale e inserimento degli alunni albanesi nella scuola dell’obbligo”. IRRSAE Puglia, Bari, 1992.

E. Banfi, Mezzi di espressione della modalità esplicita in italiano/L2:analisi dell’IL di un soggetto albanofono. In Giacalone Ramat A. e Crocco Galeas G. (a cura di) “From Pragmatics to Syntaxs. Modality in Second Language Acquisition”. Narr, Tübingen, 1995.

G. Pallotti, Imparare e insegnare l’italiano come seconda lingua. Un percorso di formazione. Bonacci, Roma, 2005.

L. Romito, A. Tarasi, Indice di italianità: analisi ritmico-prosodica dell’italiano L2 in parlanti albanesi, polacchi e rumeni. Università della Calabria, Università di Salerno, disipensa, f. 1.

G. M. Lo Duca, La lingua italiana ed educazione linguistica, Carocci, Roma, 2003, f. 221.

Dega e fonetikës që studion veçoritë fizike dhe funksionale të njësive suprasegmentale (ose prozodema), quhet prozodi.

Studiuesit italianë shprehin qëndrime të ndryshme në lidhje me numrin e fonemave të sistemit fonologjik të italishtes. Numri 30 i fonemave të italishtes është shifra, me të cilën bien dakord shumica prej tyre. Arsyeja e këtij qëndrimi, është fakti nëse duhen konsideruar si të tilla edhe geminatet (tenue/ intense; caro ̴ carro etj.).

L. Serianni, Grammatica italiana. Italiano comune e lingua letteraria. Në bashkëpunim me A. Castelvecchi. UTET Università, Novara, 2010 f. 26.

A. Dodi, Fonetika dhe fonologjia e gjuhës shqipe, Akademia e Shkencave të Shqipërisë, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Tiranë, 2004, f. 105.

B. Beci, Fonetika e gjuhës shqipe, Tiranë, 2004, f. 44.

L. Serianni, vep. cit., f. 19.

L. Serianni, vep. cit., f. 19. “Arsyeja e shqiptimit të fortë të këtyre pesë bashkëtingëlloreve lidhet me latinishten. Në të vërtetë tre palatalet vijnë nga lat. popullore me bashkëtingëllore të fortë, p.sh. figlio ˂ *FῙLLJUM (ndërsa lat. klasike FῙLIUM), bagno ˂ *BĂNNJUM (ndërsa lat. klasike BĂLNEUM), lascia ˂ *LĀXAT (X paraqet një lidhje të bashkëtingëlloreve). Për afrikatet e shurdhëta bashkëtingëllorja ka qenë gjithmonë e fortë në fjalët popullore (pezza ˂ *PĔTTJAM, nga keltishtja); në fjalët e kultivuara dallohej deri në shek. XVI midis nazione /na´tsjone/ me bashkëtingëllore të butë nga lat. NATIŌNEM dhe azione /at´tsjone/ me bashkëtingëllore të fortë, që e ka burimin nga asimilimi i grupit latin -CT- në ACTIŌNEM. Te afrikatet e zëshme bashkëtingëllorja ka qenë gjithmonë e fortë, në fjalët me origjinë të panjohur (mezzo ˂ *MĔDDJUM, në vend të klasikes MĔDIUM), dikur ka qenë gjithmonë e butë (tenue) te greqizmat: azoto, sinizesi, etj. Megjithatë, duhet pasur parasysh që në fjalët me origjinë të kultivuar, shkrimi me një z ndikon shpesh në shqiptimin [dz] në vend të [ddz]; p.sh. Gaza [´gadza] pranë [´gaddza] etj”.

Scempiamento [da scempiare; 1940]. Lo scempiarsi (ling.). Riduzione di consonanti lunghe o geminate a breve o semplici. Sin. Degeminazione’. Zingarelli, N., Lo Zingarelli 2020, a cura di Cannella, M., Lazzarini, B., Zanichelli editore, 2019, f. 2083.

G. Belluscio, Si shqiptohet shqipja në Ballkan?, në “Shqipja dhe gjuhët e Ballkanit”, Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës – Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Prishtinë, 2012, f. 441.

Analiza akustike zbulon veçori të tingujve, që fonetika nyjëtimore në vrojtimin e thjeshtë, nuk mund t’i zbulojë. Studimi akustik i tingujve të shqipes ka filluar vonë, nga fundi i viteve ‘60 të shekullit të kaluar. Nga studimi i spektrit akustik të përftuar me anë të programeve kompjuterike, nxirren të dhëna për timbrin e tingujve, për gjatësinë, për forcën dhe për lartësinë e lakores melodike të frazës. Për lartësinë e zërit mbështetemi në vlerat e formantit F0 (lartësia e tonit themelor), përgjithësisht, si përgjegjës për strukturën formantore të tingujve të ligjërimit merren dy formantet e para, F1 dhe F2, megjithëse ka fonetikanë që shfrytëzojnë edhe formantin F3.

F. Ferrero, A. Genre, L. I. Boë, M. Contini, Nozioni di fonetica acustica, Omega, Torino, 1979, f. 77.

Për të tilla analiza mund të përdoret edhe programi PRAAT (a system for doing phonetics) prodhuar nga Paul Boersma dhe David Weenink në departamentin e Shkencave Fonetike në Universitetin e Amsterdamit. Ky program mund të shkarkohet lehtësisht nga interneti dhe nuk ka kufizime përdorimi.

A. Giannini, M. Pettorino, La fonetica sperimentale, Napoli, 1992, f. 184.

F. L. Albano, P. Maturi, Manuale di fonetica, Carrocci, Roma, 1998, f. 115.

L. Serianni, vep. cit., f. 16, 18.

Dukuri të ndërgjuhës tek shqipfolësi me italishten si gjuhë të dytë

Autorët

DOI:

Abstract

Downloads

References

References

Downloads

Published

How to Cite

Numër

Section

License

rrethprojektit

Rreth revistës

mostviewed

Language

Information