“Recherches sur les anciens textes albanais” në tetëdhjetëvjetorin e botimit

Evalda Paci

doi:10.62006/sf.v1i3-4.3301

Autorët

Evalda Paci

DOI:

https://doi.org/10.62006/sf.v1i3-4.3301

Abstract

Në tetëdhjetë vjet nga botimi në gjuhën frënge i Recherches sur les anciens textes albanais me autor filologun frëng Mario Roques studimet mbi tekstet e vjetra shqipe vijojnë ta kenë këtë vepër si burim të rëndësishëm referimi.

Downloads

Download data is not yet available.

References

Shih dhe Roques M., Gjurmime mbi tekstet e vjetra shqipe dhe shkrime të tjera, (perkthye nga frengishtja dhe pajisë me shenjime plotësuese nga W. Kamsi), BotimeFrançeskane, Shkodër, 2011. Botimi në fjalë jo vetëm sjell në gjuhën shqipe një nga kontributet themelore të këtij studiuesi në lidhje me historinë e teksteve të vjetra shqipe, por dhe evidenton më tej shkrimet e këtij të fundit në lidhje me këto tekste.
Roques M., Gjurmime mbi tekstet e vjetra shqipe e shkrime të tjera, (perkthye nga frengishtja e pajisë me shënime plotësuese nga W.Kamsi), Botime Françeskane, Shkodër, 2011, f. 73.
Roques M., Recherches sur les anciens textes albanais, Paris, 1932, f.7: Formule de
baptême selon le rite romain, 1462.-Manuscrit. Roques ka kryer një studim në lidhje me këtë dokument të rëndësishëm shkrimor të shqipes të botuar në revistën Romania, LII (1926), fq. 162-4; 504-505, shoqëruar nga riprodhime fotografike, fakt që rimerret prej tij pikërisht në hyrje të trajtimit mbi formulën e pagëzimit, së bashku me citime studimesh e trajtesash të tjera nga ana e albanologëve. Për riprodhimin dhe
komentimin e këtij shkrimi të Roques shih dhe Gjurmime mbi tekstet e vjetra shqipe dhe shkrime të tjera, (perkthye nga frengishtja dhe pajisë me shenjime plotësuese nga W. Kamsi), Shkodër, 2011, f. 15-19.
Te Recherches, vep. e cituar, f.32-33, Roques i ka kushtuar Dicionarit të Bardhit një paragraf të shkurtër meqë trajtimin më të thelluar e ka kryer pikërisht në Hyrjen përkatëse me të cilën ka pajisur botimin fotomekanik të kësaj vepre leksikografike të cituar më sipër.Dicionari i Frang Bardhit ndjek në pikëpamje vijimësie Fjalorthin e Mazrrekut, të paraqitur nga Roques si një dorëshkrim (manuscrit, 1632) që përmban
leksik etimologjik.Shih përkatësisht Roques M., Recherches sur les anciens textes lbanais, Paris, 1932, f. 31:11.Petit lexique étymologique de Pietro Maserech. - Manuscrit, 1632.
Roques M., Recherches sur les anciens textes albanais, Paris, 1932, f. 6: Des
recherches commencées depuis plusieurs années m’ont amené à revoir moi-même les textes déjà signalés et permis de découvrir pour certains des éditions ou des exemplaires ignorés; j’ai eu la joie de trouver des textes nouveaux, dont un au moins très considérable; enfin, l’examen de publications historiques trop négligées et une enquête, que j’aurais voulu moins rapide dans les archives de Rome m’ont fourni sur l’activité religieuse en Albanie, au XVII-ème siècle, un ensemble de renseignements propre à jeter quelque lumière sur un moment assez mal connu de l’histoire balkanique.
Një fakt i tillë rimerret gjerësisht nga E. Çabej në trajtimet e tij mbi historinë e gjuhës së shkruar shqipe.Shih Çabej E., Shqipja në kapërcyell-epoka dhe gjuha e Gjon Buzukut, botime Çabej, Tiranë, 2006, f. 25-26.
Mbi një interpretim të këtij argumenti nisur dhe nga gjykimi i Mario Roques shih dhe Camaj M., Il “Messale” di Gjon Buzuku, contributi linguistici allo studio della genesi, Shêjzat, Roma, 1960, Introduzione, f. 8-9.
Sigurisht që një analizë e tillë grafike ndërmerret dhe më parë nga studiues të albanologjisë që i kushtojnë librit në fjalë vëmendjen e merituar. Ato vlerësohen nga Jokli dhe Rrota. Shkrimi i Norbert Joklit (H. D., n..3, 1930) përmban analiza të hollësishme të karaktereve grafike të gjendura në librin e Buzukut.Autori gjykon dhe për përgjegjësit e tyre në fjalët në të cilat ato përmbahen. Në lidhje me identifikimin e shenjave cirilike në alfabetin e përdorur nga Buzuku, interpretimi përkatës është pak a shumë i përafërt me atë të dhënë nga Mario Roques. Jokli i cilëson veçoritë grafike të Buzukut të një rëndësie të veçantë për gjuhësinë dhe kritikën historike të librit. Për më tepër shih pikërisht Hylli i dritës, n. 3, 1930, f. 152.
Për një krahasim të mundshëm me libra të ngjashëm me atë të Buzukut të konsultuar dhe prej vetë studiuesit shih pikërisht Roques M., Recherches sur les anciens textes albanais, Paris, 1932, f. 14-15: Le contenu même de ce petit livre est intéressant a raprocher du livre de Gjon: il comprend, comme se dernier, l’Office de la Vierge, les Sept psaumes pénitentiaux, les Litanies des saints et de plus, l’Office des morts, c’est-à-dire les éléments constitutifs du livre d’heures.Ne peut-on pas penser que c’est un recueil analogue que Gjon Buzuk a voulu donner aux Albanais dans la première partie de son livre?
Roques M., Gjurmime mbi tekstet e vjetra shqipe e shkrime të tjera, (perkthye nga frengishtja e pajisë me shënime plotësuese nga W.Kamsi), Botime Françeskane, Shkodër, 2011, f. 37.
Matzinger J., L’ordine dei nomi dei santi nella litania di Ognissanti nel Manuale pastorale (“Messale”) di Gjon Buzuku, në Hylli i dritës, n. 4, 2010, f. 54-73.
Roques M., vep. e cit., f. 16: D’autre part la composition du livre de Gjon est assez surprenante: les premiers éléments, Petit Office de la Vierge, Psaumes pénitentiaux, Litanies, Suffrages, sont, nous l’avons vu les éléments primaires du livre d’heures; la fin, qui est aussi la partie la plus considérable (pres de trois quarts de l’ensemble) est un missel; entre les deux, des elements da cathéchisme et de rituel.
Të vihet re në këtë botim të E.Çabejt renditja e veprës së Matrangës pas librit të Buzukut, qoftë në përshkrimet teorike mbi autorët, qoftë në studimet e tekstit në rubrikat përkatëse të punimit të cituar.
Roques M., vep. e cituar, f. 38: Les documents que j’ai examiné ici sont, sans doute, à l’exception du fragment de l’Ambrosienne (n. 3), d’oigine catholique; ils appartiennent presque tous à l’Albanie du Nord et au dialecte guègue; sauf ce n. 3 et le n. 5, le cathéchisme de Matranga, qui est tosque d’Italie, nous n’avons pas de document tosque, si le dictionnaire de Nilo Catalano ne représente pas ce auteur aurait pu apprendre du parler de Cimarra.
Roques M., Recherches sur les anciens textes albanais, Paris, 1932, f. 21: Catéchisme de Bellarmin traduit par Pietro Budi, suivi de poesies sacrées.Imprimé, Rome, 1618; plusieurs réimpressions. Shih gjithashtu më tej, po aty, f. 23: F. 175-228: Poesies sacrées en albanais; 19 pièces uniformément en quatrains d’heptasyllabes à rimes alternées, dont l’ensemble (plus de 2.800 vers) constitue, comme l’a justement indiqué Gius.Schirò, une oeuvre poétique digne de considération.
Roques M., Recherches sur les anciens textes albanais, Paris, 1932, f. 28: Ce sont en effet ces ouvrages de Budi qui pendant longtemps serviront à l’éducation du clergé albanais. En 1636, le P.Cherubino da Vallebona, franciscain, missionnaire en Albanie, ayant signalé à l’archevêque d’Antivari, Georgius Blancus (l’oncle de Franciscus Blancus, auteur du Dictionarium latino-epiroticum) les abus que causait dans le diocèse l’ignorance du clergé, le prélat decide d’écrire à tous ses prêtres une lettre leur enjoignant ”sub poena suspensionis a divinis, ut præ manibus haberent Catechismum Albanensem, Rituale et Speculum poenitentiæ, quorum studiis operam navarent”. C’est, on le voit, toute l’oeuvre de Budi; et ce sont le mêmes livres dont, bien plus tard, les évêques demanderont l’envoi par la Propagande, en même temps que du Dictionnaire de Blancus, encore que la Congrégation n’ait fait réimprimer sur ses presses que la Doctrina; mais peut-être avait-elle racheté les volumes du Rituel et du Speculum imprimés en 1621 chez Zannetti.
Roques M., Recherches sur les anciens textes albanais, Paris, 1932, f. 29; Shih dhe Fishta F., Mario Roques për filologjinë, kërkimet arkivale dhe historike të vendit tonë, në BUSHT, n. 3, Tiranë, 1962.
Shih dhe vërejtjen e bërë po aty (f. 34) nga studiuesi në lidhje me ribotimet e veprës së Bogdanit: Original: sur cet important ouvrage et les deux pseudo-éditions nouvelles, mises en vente en 1691 et 1702, sous le titre L’Infallibile verità della Cattolica fede…, voir É. Legrand, 77, 82 et 85.
Roques M., Recherches sur les anciens textes albanais, Paris, 1932, f. 34. Këtu riprodhohet një dokument i vitit 1675, vit në të cilin mendohet që varianti i parë i veprës së Bogdanit ka qenë i përfunduar nga pikëpamja e këtij të fundit.Bëhet fjalë për një letër drejtuar Propagandës nga vetë Bogdani dhe në të cilën ai e citon veprën e tij me një tjetër titull: Flauissae prophetarum de Aduentu Messiae epirotice congestae ubi de vita et ejus legittima potestate soli Petri tradita abunde consulitur. 10 vjet më vonë do të realizohej një ribërje të veprës në një variant dygjuhësh e që në ditët tona njihet nën titullin Cuneus prophetarum (Çeta e profetënve). Në lidhje me këtë të fundit dhe Roques ka cituar (po aty, f. 35) përgjigjen e Kongregatës në gjuhën latine, në të cilën shihet qartë se kërkohej që vepra të përkthehej: La Congrégation repond: “Compositio de qua fit mentio translatetur et postea pro correctione ad Em(um) de Albitiis.”
Shih për këtë dhe Zamputi I., Shënime mbi jetën dhe veprën e Pjetër Bogdanit, BUSHT, n. 3, 1954, f. 47-51.
Nga Roques evidentohen një sërë dokumentesh e arritjesh në fushë të leksikografisë dygjuhëshe, përfshirë disa nga viset arbëreshe. Vite më vonë, ndërsa shtron sërish çështjen e rëndësisë që ka për studimet albanologjike gjurmimi filologjik i teksteve të vjetra shqipe dhe botimi i tyre, E. Çabej do të përmendte disa nga këto dorëshkrime, duke vënë në dukje dhe ndonjë arritje që lidhej pikërisht me daljen në dritë të tyre.Shih Çabej E., Tekstet e vjetra shqip dhe disa kritere rreth botimit të tyre, në BUSHT, n. 2, 1959.

References

Shih dhe Roques M., Gjurmime mbi tekstet e vjetra shqipe dhe shkrime të tjera, (perkthye nga frengishtja dhe pajisë me shenjime plotësuese nga W. Kamsi), BotimeFrançeskane, Shkodër, 2011. Botimi në fjalë jo vetëm sjell në gjuhën shqipe një nga kontributet themelore të këtij studiuesi në lidhje me historinë e teksteve të vjetra shqipe, por dhe evidenton më tej shkrimet e këtij të fundit në lidhje me këto tekste.

Roques M., Gjurmime mbi tekstet e vjetra shqipe e shkrime të tjera, (perkthye nga frengishtja e pajisë me shënime plotësuese nga W.Kamsi), Botime Françeskane, Shkodër, 2011, f. 73.

Roques M., Recherches sur les anciens textes albanais, Paris, 1932, f.7: Formule de

baptême selon le rite romain, 1462.-Manuscrit. Roques ka kryer një studim në lidhje me këtë dokument të rëndësishëm shkrimor të shqipes të botuar në revistën Romania, LII (1926), fq. 162-4; 504-505, shoqëruar nga riprodhime fotografike, fakt që rimerret prej tij pikërisht në hyrje të trajtimit mbi formulën e pagëzimit, së bashku me citime studimesh e trajtesash të tjera nga ana e albanologëve. Për riprodhimin dhe

komentimin e këtij shkrimi të Roques shih dhe Gjurmime mbi tekstet e vjetra shqipe dhe shkrime të tjera, (perkthye nga frengishtja dhe pajisë me shenjime plotësuese nga W. Kamsi), Shkodër, 2011, f. 15-19.

Te Recherches, vep. e cituar, f.32-33, Roques i ka kushtuar Dicionarit të Bardhit një paragraf të shkurtër meqë trajtimin më të thelluar e ka kryer pikërisht në Hyrjen përkatëse me të cilën ka pajisur botimin fotomekanik të kësaj vepre leksikografike të cituar më sipër.Dicionari i Frang Bardhit ndjek në pikëpamje vijimësie Fjalorthin e Mazrrekut, të paraqitur nga Roques si një dorëshkrim (manuscrit, 1632) që përmban

leksik etimologjik.Shih përkatësisht Roques M., Recherches sur les anciens textes lbanais, Paris, 1932, f. 31:11.Petit lexique étymologique de Pietro Maserech. - Manuscrit, 1632.

Roques M., Recherches sur les anciens textes albanais, Paris, 1932, f. 6: Des

recherches commencées depuis plusieurs années m’ont amené à revoir moi-même les textes déjà signalés et permis de découvrir pour certains des éditions ou des exemplaires ignorés; j’ai eu la joie de trouver des textes nouveaux, dont un au moins très considérable; enfin, l’examen de publications historiques trop négligées et une enquête, que j’aurais voulu moins rapide dans les archives de Rome m’ont fourni sur l’activité religieuse en Albanie, au XVII-ème siècle, un ensemble de renseignements propre à jeter quelque lumière sur un moment assez mal connu de l’histoire balkanique.

Një fakt i tillë rimerret gjerësisht nga E. Çabej në trajtimet e tij mbi historinë e gjuhës së shkruar shqipe.Shih Çabej E., Shqipja në kapërcyell-epoka dhe gjuha e Gjon Buzukut, botime Çabej, Tiranë, 2006, f. 25-26.

Mbi një interpretim të këtij argumenti nisur dhe nga gjykimi i Mario Roques shih dhe Camaj M., Il “Messale” di Gjon Buzuku, contributi linguistici allo studio della genesi, Shêjzat, Roma, 1960, Introduzione, f. 8-9.

Sigurisht që një analizë e tillë grafike ndërmerret dhe më parë nga studiues të albanologjisë që i kushtojnë librit në fjalë vëmendjen e merituar. Ato vlerësohen nga Jokli dhe Rrota. Shkrimi i Norbert Joklit (H. D., n..3, 1930) përmban analiza të hollësishme të karaktereve grafike të gjendura në librin e Buzukut.Autori gjykon dhe për përgjegjësit e tyre në fjalët në të cilat ato përmbahen. Në lidhje me identifikimin e shenjave cirilike në alfabetin e përdorur nga Buzuku, interpretimi përkatës është pak a shumë i përafërt me atë të dhënë nga Mario Roques. Jokli i cilëson veçoritë grafike të Buzukut të një rëndësie të veçantë për gjuhësinë dhe kritikën historike të librit. Për më tepër shih pikërisht Hylli i dritës, n. 3, 1930, f. 152.

Për një krahasim të mundshëm me libra të ngjashëm me atë të Buzukut të konsultuar dhe prej vetë studiuesit shih pikërisht Roques M., Recherches sur les anciens textes albanais, Paris, 1932, f. 14-15: Le contenu même de ce petit livre est intéressant a raprocher du livre de Gjon: il comprend, comme se dernier, l’Office de la Vierge, les Sept psaumes pénitentiaux, les Litanies des saints et de plus, l’Office des morts, c’est-à-dire les éléments constitutifs du livre d’heures.Ne peut-on pas penser que c’est un recueil analogue que Gjon Buzuk a voulu donner aux Albanais dans la première partie de son livre?

Roques M., Gjurmime mbi tekstet e vjetra shqipe e shkrime të tjera, (perkthye nga frengishtja e pajisë me shënime plotësuese nga W.Kamsi), Botime Françeskane, Shkodër, 2011, f. 37.

Matzinger J., L’ordine dei nomi dei santi nella litania di Ognissanti nel Manuale pastorale (“Messale”) di Gjon Buzuku, në Hylli i dritës, n. 4, 2010, f. 54-73.

Roques M., vep. e cit., f. 16: D’autre part la composition du livre de Gjon est assez surprenante: les premiers éléments, Petit Office de la Vierge, Psaumes pénitentiaux, Litanies, Suffrages, sont, nous l’avons vu les éléments primaires du livre d’heures; la fin, qui est aussi la partie la plus considérable (pres de trois quarts de l’ensemble) est un missel; entre les deux, des elements da cathéchisme et de rituel.

Të vihet re në këtë botim të E.Çabejt renditja e veprës së Matrangës pas librit të Buzukut, qoftë në përshkrimet teorike mbi autorët, qoftë në studimet e tekstit në rubrikat përkatëse të punimit të cituar.

Roques M., vep. e cituar, f. 38: Les documents que j’ai examiné ici sont, sans doute, à l’exception du fragment de l’Ambrosienne (n. 3), d’oigine catholique; ils appartiennent presque tous à l’Albanie du Nord et au dialecte guègue; sauf ce n. 3 et le n. 5, le cathéchisme de Matranga, qui est tosque d’Italie, nous n’avons pas de document tosque, si le dictionnaire de Nilo Catalano ne représente pas ce auteur aurait pu apprendre du parler de Cimarra.

Roques M., Recherches sur les anciens textes albanais, Paris, 1932, f. 21: Catéchisme de Bellarmin traduit par Pietro Budi, suivi de poesies sacrées.Imprimé, Rome, 1618; plusieurs réimpressions. Shih gjithashtu më tej, po aty, f. 23: F. 175-228: Poesies sacrées en albanais; 19 pièces uniformément en quatrains d’heptasyllabes à rimes alternées, dont l’ensemble (plus de 2.800 vers) constitue, comme l’a justement indiqué Gius.Schirò, une oeuvre poétique digne de considération.

Roques M., Recherches sur les anciens textes albanais, Paris, 1932, f. 28: Ce sont en effet ces ouvrages de Budi qui pendant longtemps serviront à l’éducation du clergé albanais. En 1636, le P.Cherubino da Vallebona, franciscain, missionnaire en Albanie, ayant signalé à l’archevêque d’Antivari, Georgius Blancus (l’oncle de Franciscus Blancus, auteur du Dictionarium latino-epiroticum) les abus que causait dans le diocèse l’ignorance du clergé, le prélat decide d’écrire à tous ses prêtres une lettre leur enjoignant ”sub poena suspensionis a divinis, ut præ manibus haberent Catechismum Albanensem, Rituale et Speculum poenitentiæ, quorum studiis operam navarent”. C’est, on le voit, toute l’oeuvre de Budi; et ce sont le mêmes livres dont, bien plus tard, les évêques demanderont l’envoi par la Propagande, en même temps que du Dictionnaire de Blancus, encore que la Congrégation n’ait fait réimprimer sur ses presses que la Doctrina; mais peut-être avait-elle racheté les volumes du Rituel et du Speculum imprimés en 1621 chez Zannetti.

Roques M., Recherches sur les anciens textes albanais, Paris, 1932, f. 29; Shih dhe Fishta F., Mario Roques për filologjinë, kërkimet arkivale dhe historike të vendit tonë, në BUSHT, n. 3, Tiranë, 1962.

Shih dhe vërejtjen e bërë po aty (f. 34) nga studiuesi në lidhje me ribotimet e veprës së Bogdanit: Original: sur cet important ouvrage et les deux pseudo-éditions nouvelles, mises en vente en 1691 et 1702, sous le titre L’Infallibile verità della Cattolica fede…, voir É. Legrand, 77, 82 et 85.

Roques M., Recherches sur les anciens textes albanais, Paris, 1932, f. 34. Këtu riprodhohet një dokument i vitit 1675, vit në të cilin mendohet që varianti i parë i veprës së Bogdanit ka qenë i përfunduar nga pikëpamja e këtij të fundit.Bëhet fjalë për një letër drejtuar Propagandës nga vetë Bogdani dhe në të cilën ai e citon veprën e tij me një tjetër titull: Flauissae prophetarum de Aduentu Messiae epirotice congestae ubi de vita et ejus legittima potestate soli Petri tradita abunde consulitur. 10 vjet më vonë do të realizohej një ribërje të veprës në një variant dygjuhësh e që në ditët tona njihet nën titullin Cuneus prophetarum (Çeta e profetënve). Në lidhje me këtë të fundit dhe Roques ka cituar (po aty, f. 35) përgjigjen e Kongregatës në gjuhën latine, në të cilën shihet qartë se kërkohej që vepra të përkthehej: La Congrégation repond: “Compositio de qua fit mentio translatetur et postea pro correctione ad Em(um) de Albitiis.”

Shih për këtë dhe Zamputi I., Shënime mbi jetën dhe veprën e Pjetër Bogdanit, BUSHT, n. 3, 1954, f. 47-51.

Nga Roques evidentohen një sërë dokumentesh e arritjesh në fushë të leksikografisë dygjuhëshe, përfshirë disa nga viset arbëreshe. Vite më vonë, ndërsa shtron sërish çështjen e rëndësisë që ka për studimet albanologjike gjurmimi filologjik i teksteve të vjetra shqipe dhe botimi i tyre, E. Çabej do të përmendte disa nga këto dorëshkrime, duke vënë në dukje dhe ndonjë arritje që lidhej pikërisht me daljen në dritë të tyre.Shih Çabej E., Tekstet e vjetra shqip dhe disa kritere rreth botimit të tyre, në BUSHT, n. 2, 1959.

“Recherches sur les anciens textes albanais” në tetëdhjetëvjetorin e botimit

Autorët

DOI:

Abstract

Downloads

References

References

Downloads

Published

How to Cite

Numër

Section

License

rrethprojektit

Rreth revistës

mostviewed

Language

Information