On a history of the Albanian lexicography

Authors

  • Hajri Shehu

DOI:

https://doi.org/10.62006/sf.v1i3-4.3022

Abstract

Albanian lexicography stars with the year 1635, with Frang Bardhi’s Dictionary, “Dictionarium Latino-Epiroticum”. It can be comparable to developed European countries. An example: The first Latin-English dictionary in Britain was published in 1588; Bardhi’s dictionary was published only 47 afterwards. Until now there have been published more than 500 dictionaries of the Albanian language or with the Albanian language. Their geography is worldwide. Then, this lexicography deserves a history of its own. What could the history of the Albanian lexicography present? National explanatory dictionaries of Albanian (1904, 1954, 1980, etc.); Etymological dictionaries; Terminological dictionaries (there are tens of such dictionaries). Interlingual dictionaries with Albanian are a distinguished part of the lexicographical history of Albanian. As it was mentioned above, they start since 1635. What are these dictionaris according to time periods? Dictionaries and glossaries with popular words and expressions are an important part of the history of the lexicography of Albanian. They are a reliable literary source of data for the National Dictionary of Albanian and the geography and history of words. The Arbërisht (the speech of Albanian settlements in Greece and Southern Italy) includes words surviving in the daily speech of arbëreshes, in their folklore, etc. and contain unexploited literary values for the Albanian standard language. What are the main characteristics of such dictionaries? Which is the history of the File of the Albanian Lexicon? Which is its role in the compilation of the National Albanian Dictionary? Criteria for the evaluation of a certain dictionary could be part and parcel of the history. What could such a history say on “Fjalor i gjuhës së sotme shqipe” (1980) (Dictionary of the Contemporary Albanian Languages)? Lexicography is an international and an intercultural field of study. All the bilingual and terminological dictionaries are international and intercultural. What is the Albanian equivalence? Lexicography is a linguistics, too. The history of the lexicography could say something as to the lexicography influence to linguistics. And what about the school lexicography? And what about the orthographic dictionaries? But the most important issue on the history of the lexicography of the Albanian language could probably be the history of the National Dictionary of Albanian.

Downloads

Download data is not yet available.

References

  1. Shih Jup Kastrati, Histori e gramatologjisë shqiptare (1635-1944), Prishtinë, 1980.

  2. Shih S. Mansaku, “Përmasa historiko-etimologjike në leksikografinë e shqipes”, në Leksikografia shqipe – trashëgimi dhe perspektivë, Tiranë, 2005, f. 136.

  3. Shih tek A Dictionary of European Anglicisms, edited by Manfred Görlach, Oxford University Press, 2001. Shih edhe një fjalorth tonin në Studime për leksikun dhe leksikografinë e sotme shqipe, Tiranë, 2015.

  4. Shih “Bibliografi e leksikografisë shqipe (1635-2004)”, te Leksikografia shqipe – trashëgimi dhe perspektivë, Tiranë, 2005, f. 329-364.

  5. Fjalorë të tillë janë: N. Gazulli, Fjalorth i ri (Fjalë të rralla të përdoruna në Veri të Shqipnis), Tiranë, 1941; P. Tase, Fjalorth i ri (Fjalë të rralla të përdoruna në Jug të Shqipnis), Tiranë, 1941; Fjalor me fjalë e shprehje popullore, hartuar nga A. Xhuvani dhe botuar pjesë-pjesë në “Studime filologjike” (1971-1974) nga M. Domi e Q. Haxhihasani; M. Gjevori, Frazeologjizma të gjuhës shqipe, Prishtinë, 1972 (ribotuar në Tiranë më 1979); A. Zymberi, Fjalor i fjalëve të rralla, Prishtinë, 1979; S. Drini, I.Goçi, S. Gashi, Fjalor i fjalëve e i shprehjeve popullore, Prishtinë, 1980; J. Nushi, Th. Feka e P. Nushi, Fjalë popullore nga Myzeqeja, Tiranë, 1989; N. Mustaka, Shprehje popullore nga rrethi i Korçës, Tiranë, 1989; A. Zymberi, Leksiku bujqësor e blegtoral i të folmeve shqipe të Malit të Zi, Prishtinë, 1996; M. Ahmetaj, Fjalor i të folmeve shqiptare në Mal të Zi, Prishtinë, 1996; Q. Murati, Fjalor i shqipes truallsore të Maqedonisë, Tetovë, 1998; P. Zeneli, Fjalor me fjalë e shprehje të rralla, Tiranë, 1999; V. Memisha, Emërtime për kafshë e shpendë në Labëri, Gjirokastër, 2001; F. Reçani, Të folmet shqipe të Pollogut (me rreth 500 njësi frazeologjike), Shkup, 2001; N. Lleshi, Visare nga Kurbini, Tiranë, 2001; P. C. Lleshi, Faqe nga visari leksikor i Mirditës, Mirditë, 2002; S. Pepa, Tradita bujqësore nëpërmjet thesarit gjuhësor, II (Fjalor bujqësor në viset veriore të Shqipërisë...), Shkodër, 2002; Q. Murati, Fjalor i fjalëve të rralla të përdorura në viset e Maqedonisë, Shkup, 2003; P. Haxhillazi - S. Ahmeti, Fjalor i shqipes së Plavës dhe të Gucisë, Tiranë, 2004; B. Dema, Fjalor fjalësh të rralla të gjuhës shqipe, Tiranë, 2005; M. Elezi, Fjalor i gjuhës shqipe, Tiranë, 2006; M. Buci, Fjalor me shprehje e njësi frazeologjike nga Dibra, Tiranë, 2008; A. Sula, Fjalor fjalësh dhe shprehjesh popullore, Tiranë, 2009; Sh. Hoxha, Fjalë dhe shprehje nga krahina e Hasit, Tiranë, 2009; N. Plaku, Fjalorth (te Krojet e zanave), Tiranë, 2010; H. Shehu, Fjalor me fjalë e shprehje popullore nga e folmja e Ujemujës (qarku i Dibrës), Tiranë, 2016; Q. Murati, Fjalor i fjalëve dhe i shprehjeve të Kosovës, Prishtinë, 2018; Gj. Shkurtaj, Fjalor leksiko-semantik dhe sociolinguistik i Malësisë së Madhe, Tiranë, 2021 etj. Shih edhe te Leksikografia shqipe – trashëgimi dhe perspektivë, Tiranë, 2005, f. 329-364.

  6. Një botim i tillë është: E. Giordano, Fjalor i Arbëreshvet t’Italisë, Bari, 1963 (i përditësuar, Castrovillari, 2000).

  7. E. Çabej, Nga leksiku i dialekteve arbëreshe të Italisë, në “Studime filologjike” 1979, 2, f, 54; shih dhe: A. Kostallari, Diaspora e sotme shqiptare dhe gjuha letrare kombëtare e njësuar, në «Studime filologjike”, 1986, 3; F. Altimari, Vëzhgime mbi mësimin dhe përdorimin e shqipes letrare në mjedisin arbëresh, në “Gjuha jonë”, 1985, 2; F. Altimari, Puna kërkimore e zhvilluar në Universitetin e Kalabrisë në fushën e leksikografisë arbëreshe: drejtime dhe rezultate, në “Leksikografia shqipe, trashëgimi dhe perspektivë”, Tiranë, 2005, f. 33-49; M. Mandala, Gjurmimet leksikografike në mjedisin arbëresh të Sicilisë, në “Leksikografia shqipe – trashëgimi dhe perspektivë”, Tiranë, 2005, f. 82-103.

  8. Shih Anila Kananaj, Shezai Rrokaj, Fjalor i gjuhës shqipe (për fëmijë 5-11 vjeç), Tiranë, 2022; Anila Kananaj, Shezai Rrokaj, Fjalor i gjuhës shqipe (për fëmijë mbi 12 vjeç), Tiranë, 2022. Po hartohet një Fjalor i gjuhës shqipe për klasat IV-VII nga H. Shehu e N. Sotiri. Besojmë të shkojë në shtyp nga fundi i vitit 2023.

  9. Në punë të fjalorëve shkollorë duam të përveçojmë vetëm njërën nga teknikat leksikografike – ilustrimin (figurën, vizatimin, foton etj.). Ai është një nga teknikat shpjeguese themelore. Është teknikë onomasiologjike = nga koncepti tek emërtimi. Dhe kësisoj, fjalori ka makrostrukturë dyfishe – shpjegim+ilustrim. Dhe sipas këtij gjykimi, edhe në fjalorthët e teksteve mësimore duhet të ketë ilustrime.

  10. G. Kiçi, Fjalor i sinonimeve të gjuhës shqipe, SHBA, 1992; A. Dhrimo, E. Tupja, E. Ymeri, Fjalor sinonimik i gjuhës shqipe, Tiranë, 2002; J. Thomai, M. Samara, H. Shehu, Th. Feka, Fjalor sinonimik i gjuhës shqipe, Tiranë, 2004; M. Samara, Fjalor i antonimeve në gjuhën shqipe, Shkup, 1998; A. Jashari, Fjalor i homonimeve në gjuhën shqipe, Tiranë, 2020.

  11. Virtualisht, aksh fjalë e vjelë në aksh të folme krahinore mund të rrojë edhe më tej sepse: 1) Për arsye komunikimi, ajo (qoftë edhe etnografizëm, etnobotanizëm, profesionalizëm etj.) nuk mund të mos shtegtojë; 2) Për arsye të njësisë (unitetit) së gjuhës shqipe, fusha të caktuara leksikore, fjalë të caktuara (krahaso, p.sh., i vokërr në të folmen e Dibrës dhe i vikërr në arbërishte), madje, edhe klasa të caktuara, grupe tematike etj. mund të kenë përhapje gjithëkombëtare, por ende nuk njihet kjo (përhapje); 3) Vjeljet leksikore në të folmet popullore sjellin zakonisht fjalë të prejardhura, të përbëra ose të përngjitura. Dhe mjeti fjalëformues, kompozimi ose përngjitja vjen ose te fjalë të fondit themelor, ose te fjalë të fondit të përgjithshëm leksikor dhe janë zhvillime brenda shqipes standarde, të njohura gjithësisht. Shih, p.sh. rrugënajë, gurnajë, kepnajë, mbiudhas, fushalog, dorëpëgamë etj. Edhe etnografizmat, etnobotanizmat, profesionalizmat etj. (që gjithsesi, mund të jenë të kufizuar në të folme të veçanta a grup të folmesh (për arsye gjeografike, mjedisore, profesionale, historike etj.) vijnë te këto zhvillime gramatikore-fjalëformuese (krhs., p.sh., etnobotanizmin qershigël); 4) Gramatika morfologjike dhe sintaksore është mbarëkombëtare.

  12. Atëherë, historia e leksikografisë shqipe mund të nxirrte në pah:

  13. Kontributin e saj në vite;

  14. Parimet e saj themelore;

  15. Të shkuarën dhe zhvillimin e saj historik (duke evidentuar monumentet e saj, figurat e shquara etj.);

  16. Veprimtaritë tipike për këtë fushë dhe për vepra të caktuara;

  17. Terminologjinë leksikografike;

  18. Fillimet terminologjike;

  19. Prirjet e tanishme në leksikografi;

  20. Kulturën leksikore dhe leksikografike;

  21. Vijimësinë perspektive;

  22. Standardin e kohës në fjalorë të caktuar;

  23. Ndikimin e leksikografëve te njëri-tjetri;

  24. Vlerën e fjalorëve të caktuar dygjuhësh;

  25. Parathëniet ose Hyrjet e fjalorëve, si tregues të ideologjisë gjuhësore të hartuesit a të hartuesve;

  26. Burimet letrare të fjalorit a të fjalorëve; etj.

  27. Për shembull, a mund të hartohej në të ardhmen një fjalor i shtypit? Gjuha e shkollës është një ndër themelet e gjuhës standarde. Atëherë, cilat janë detyrat e leksikografisë shkollore? A mundet, p.sh., që përveç fjalorëve të përgjithshëm shpjegues të shqipes, të hartohen e të botohen edhe fjalorë specialë sipas disiplinave shkencore që mësohen në shkollë?

Downloads

Published

2022-12-06

How to Cite

Shehu, H. (2022). On a history of the Albanian lexicography. Filology Studies, 1(3-4), 85–96. https://doi.org/10.62006/sf.v1i3-4.3022

Issue

No. 3-4 (2022): Studime Filologjike

Section

Articles

License

Copyright (c) 2023 Akademia e Studimeve Albanologjike

Creative Commons License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.