Lokucione ndajfoljore me strukturë dyfjalëshe

Haredin Xhaferi

doi:10.62006/sf.v1i3-4.3347

Authors

Haredin Xhaferi

DOI:

https://doi.org/10.62006/sf.v1i3-4.3347

Abstract

This article deals with the formation of locutions clause reflecting the semantic relationships that they express. At the introduction of this writing there is a brief description of the treatment of these locutions in some parts of Albanian grammar and its treatment in different articles of some researchers and the concept of locutions in general and adverbials in particular. In the article are efforts to analyze the structural groups of these locutions, looking at different angles about their constituent elements, based on the material collected. Taking as a criterion the number of words that make up their structure, adverbial locutions are grouped into two main groups with two word and multiword structure. This writing will deal with adverbial locutions with two word structure. They will be analyzed based on the lexicon - grammar category of the constituent words, based on the division: meaningful and non meaningful words. I. The locutions formed by two meaningful words are few in number. Their structure consists of a pronoun and a name or a numeral and a name: asnjë çast, asnjë moment, një çikë, një ditë etc. II. The locutions formed by a meaningful and non - meaningful word are numerous. The locutions according to the lexicon-grammar category of non-meaningful words are divided as it follows: 1. Locutions formed by a preposition and a meaningful word. The prepositions that are used in these locutions are in different cases. The prepositions of nominative case are rarely used, and the structures that have a preposition in accusative case are numerous. Even the locutions that have prepositions of ablative case are not numerous: nga mot, me kohë, me të butë, më së miri, në të ngrysur, në hënë, nën zë, nëpër dhëmbë, pa të keq, për qiell, prej kohësh, ndaj mesnate etc.

Downloads

Download data is not yet available.

References

Gramatika e gjuhës shqipe, 1, 1995, f. 39.
M. Domi, Disa çështje të lokucioneve, Studime filologjike, 1, 1985, f. 214.
J. Thomai në hyrjen e fjalorit frazeologjik (1999) e veçon ekspresivitetin si një nga tiparet më specifike dhe më thelbësore të frazeologjisë (f. 13), ndërsa në tekstin “Leksikologjia e gjuhës shqipe,” 2011 nuk e merr si karakteristikë të qenësishme të njësive frazeologjike, kur shkruan: “Në shumë raste njësitë frazeologjike kanë ngjyrim emocionues” (f. 212).
Më gjerë për vërejtjet e mësipërme shih Për lokucionet në gjuhën shqipe, Malësia, nr. 8, Podgoricë, 2013, f. 107 - 110.
Termi “fjalë kuptimplotë” është marrë nga Gramatika …, 1, vep. e cit. f. 38.
Këtu do të përmendim pasqyrimin e lokucioneve në disa gramatika të shqipes të hartuara nga Rilindja deri në fund të gjysmës së parë të shekullit të kaluar. Shembujt e sjellë në këto gramatika jo në çdo rast janë lokucione. Kjo vjen nga paqartësia rreth konceptit mbi lokucionin në përgjithësi dhe atë ndajfoljor në veçanti. Kështu, S. Frashëri merr si ndajfolje edhe togje të tipit në mëngjest (Shkronjëtore e gjuhësë shqip, Bukuresht, 1886, f. 130); O. Myderrizi quan të tilla edhe togjet e tipit pa kujdes (Gramatika e re e shqipes, Tiranë, 1944, f. 273); K. Cipoja quan ndajfolje (lokucion) togfjalëshat e lirë para tri ditësh, gjithë ditën, tërë natën etj. apo nga çdo anë, mb’ at - anë, mbë çdo anë etj. (Gramatika shqipe, Tiranë, 1949, f. 180, 181). Një gjë e tillë vihet re edhe në disa studime të mëvonshme.
A. Xhuvani, Orgjina dhe formimi i ndajfoljeve në shqipe, Çështje të gramatikës së shqipes së sotme, II, 1975, f. 197 – 198.
Sh. Demiraj, Rreth ndajfoljëzimit (adverbializimit) të disa formave gramatikore dhe të disa togjeve të tipit parafjalë + emër, Çështje të fonetikës dhe të gramatikës ..., vep. e cit., f. 70 – 73.
Po aty, f. 74.
Po aty, f. 75 – 77.
E. Hysa, Formimi i ndajfoljeve, Çështje të fonetikës dhe të gramatikës së shqipes së sotme, 1972, f. 296 – 305.
Po aty, f. 296.
Shih Fonetika dhe gramatika e gjuhës së sotme letrare shqipe, II, 1976, f. 330 dhe Gramatika ..., 1, vep. e cit. Në veprën e fundit ato janë quajtur njësi të lidhura për nga orgjina me lokucionet ndajfoljore, pasi “kanë marrë tipare fjalësh të përbëra.” (f. 378). 14 Shih A. Kostallari, Parimet themelore për hartimin e “Fjalorit të gjuhës së sotme shqipe,” Studime mbi leksikun dhe mbi formimin e fjalëve në gjuhën shqipe, II, 1972, f. 35; A. Dhrimo, Formimi i mbiemrave në gjuhën e sotme shqipe, Çështje të gramatikës ..., vep. e cit., f. 179; Fonetika dhe gramatika ..., vep. e cit., f. 163; Gramatika ..., 1, vep. e cit., f. 378.
Të tilla janë fjalët që kanë kategori gramatikore si të emrit (mbiemrat, përemrat, numërorët).
FGJSSH, f. 63.
Në FGJSSH është pasquruar vetëm struktura një ditë si tog me kuptimin e ndajfoljes dikur.
Sh. Demiraj këtë parafjalë e quan “fjalëz me orgjinë parafoljore,” e afërt me përemrin e pakufishëm çdo (Rreth ndajfoljëzimit …, art. i cit., f. 75 - 76). Në FGJSSH (f. 1238) është pasqyruar një kuptim kohor i përafërt i kësaj parafjale, kur lidhet me një emër kohe, si: verë, mesnatë etj. Elementet përbërëse te këto struktura ruajnë kuptimet e tyre. Megjithatë, ato kanë marrë edhe tipare të lokucionit dhe përdoren në disa raste si të tilla, për të shprehur marrëdhënie kohore të papërcaktuara, si: nga java, nga vjeshta, nga dimri etj. P.sh. Kishte menduar të shkonte nga vjeshta për disa ditë në qytet te disa të afërm të saj.
Ky lokucion sot tingëllon më tepër si një fjalë (ndajfolje), sikurse ndajfolja ngaherë. Elementet përbërëse të tij shqiptohen pa pauzë. Parafjala nga nuk i ruan tiparet dhe funksionin e saj.
Në fjalorët e gjuhës shqipe, tri njësitë e para janë pasqyruar si një fjalë e vetme. I tillë duhet trajtuar edhe lokucioni për qiell.
Këto lokucione në FGJSSH janë paraqitur të njëfjalëzuara (f. 1425, 1453).
E. Hysa i quan formime me mbiemra të gjinisë asnjanëse në rasën rrjedhore (Formimi…, art. i cit., f. 305). Sh. Demiraj i ka quajtur forma të ngurosura të rrjedhores së pashquar njëjës të mbiemrave dhe të rreshtorëve të substantivuar asnjanës (Rreth ndajfoljëzimit …, art. i cit., f. 72). Në FGJSSH nuk është mbajtur një qëndrim i vetëm për këto fjalë. Kështu, fjalët larti (së), gjati (së), gjeri (së) etj. janë pasqyruar me shënimin ndajf. (Shih përkatësisht në faqet 952, 604, 613) Në f. 1416 të kësaj vepre për kuptimin e 20- të të parafjalës për shkruhet se “Përdoret … me emra asnjanës në rasën rrjedhore …”
E. Hysa, Formimi …, art. i cit., f. 304.
Një gjë të tillë e ka pohuar më parë E. Hysa (Shih Ndajfolja në gjuhën e sotme shqipe, Studime filologjike, 1, 1970, f. 37).
Emri te disa nga këto lokucione, kur përdoret në shumës, mund të pasohet nga mbiemri me orgjinë përemërore i tërë. Ky i fundit është element strukturor jo i qëndrueshëm i këtyre lokucioneve. P.sh. Qëllonte ndonjëherë që gjyshja ishte e nxehur nga ndonjë ndodhi në shtëpinë e bankierit dhe shante me orë të tëra. Ajo ndërtesë ishte përdorur me vite të tëra si zyrë avokatore nga plaku, i cili kishte rënë shumë.
Këto fjalë janë quajtur me emra të ndryshëm nga studiues të ndryshëm. A. Xhuvani pranon lokucione të formuara nga një parafjalë dhe gjinia asnjanëse e mbiemrit që merret si emër abstrakt (Orgjina…, art. i cit., f. 198). E. Hysa këta emra i quan mbiemra të substantivuar në formën e gjinisë asnjanëse (Formimi…, art. i cit., f. 304). Të njëjtin qëndrim mban ky autor edhe në Gramatika …, 1, vep. e cit., f. 380. Po në këtë vepër F. Agalliu i quan emra me “trajtën e mbiemrit asnjanës të emërzuar,” sepse në gjuhën e sotme “mbiemri i emërzuar, siç dihet, nuk përdoret më” (f. 147). Sh. Demiraj i quan emra prejmbiemërorë të gjinisë asnjanëse (Rreth ndajfoljëzimit …, art. i cit. f. 76).
Fjalori i gjuhës së sotme shqipe, 1980, f. 1231.
J. Thomai, Fjalor frazeologjik i gjuhës shqipe, 1999, f. 12.
Një nga kuptimet e ndafoljes herët në fjalor është “shumë kohë më parë”.
Në Kongresin e Drejtshkrimit nuk është vendosur për shkrimin e këtyre strukturave, as si togje, as të njëfjalëzuara. Në FGJSSH disa prej tyre janë pasqyruar të njëfjalëzuara, ndërsa disa, meqë nuk janë njëfjalëzuar, nuk janë pasqyruar. Mendoj se të gjitha këto struktura janë njëfjalëzuar dhe duhen pasqyruar të tilla. Nuk vihet re asnjë dallim midis strukturës paradite dhe para mesnate as nga shqiptimi, as nga theksi, as nga përdorimi etj. Këto njësi përdoren në të njëjtën formë, si fjalë (ndajfolje).
M. Domi, Disa çështje ..., art. i cit., f. 214.

References

Gramatika e gjuhës shqipe, 1, 1995, f. 39.

M. Domi, Disa çështje të lokucioneve, Studime filologjike, 1, 1985, f. 214.

J. Thomai në hyrjen e fjalorit frazeologjik (1999) e veçon ekspresivitetin si një nga tiparet më specifike dhe më thelbësore të frazeologjisë (f. 13), ndërsa në tekstin “Leksikologjia e gjuhës shqipe,” 2011 nuk e merr si karakteristikë të qenësishme të njësive frazeologjike, kur shkruan: “Në shumë raste njësitë frazeologjike kanë ngjyrim emocionues” (f. 212).

Më gjerë për vërejtjet e mësipërme shih Për lokucionet në gjuhën shqipe, Malësia, nr. 8, Podgoricë, 2013, f. 107 - 110.

Termi “fjalë kuptimplotë” është marrë nga Gramatika …, 1, vep. e cit. f. 38.

Këtu do të përmendim pasqyrimin e lokucioneve në disa gramatika të shqipes të hartuara nga Rilindja deri në fund të gjysmës së parë të shekullit të kaluar. Shembujt e sjellë në këto gramatika jo në çdo rast janë lokucione. Kjo vjen nga paqartësia rreth konceptit mbi lokucionin në përgjithësi dhe atë ndajfoljor në veçanti. Kështu, S. Frashëri merr si ndajfolje edhe togje të tipit në mëngjest (Shkronjëtore e gjuhësë shqip, Bukuresht, 1886, f. 130); O. Myderrizi quan të tilla edhe togjet e tipit pa kujdes (Gramatika e re e shqipes, Tiranë, 1944, f. 273); K. Cipoja quan ndajfolje (lokucion) togfjalëshat e lirë para tri ditësh, gjithë ditën, tërë natën etj. apo nga çdo anë, mb’ at - anë, mbë çdo anë etj. (Gramatika shqipe, Tiranë, 1949, f. 180, 181). Një gjë e tillë vihet re edhe në disa studime të mëvonshme.

A. Xhuvani, Orgjina dhe formimi i ndajfoljeve në shqipe, Çështje të gramatikës së shqipes së sotme, II, 1975, f. 197 – 198.

Sh. Demiraj, Rreth ndajfoljëzimit (adverbializimit) të disa formave gramatikore dhe të disa togjeve të tipit parafjalë + emër, Çështje të fonetikës dhe të gramatikës ..., vep. e cit., f. 70 – 73.

Po aty, f. 74.

Po aty, f. 75 – 77.

E. Hysa, Formimi i ndajfoljeve, Çështje të fonetikës dhe të gramatikës së shqipes së sotme, 1972, f. 296 – 305.

Po aty, f. 296.

Shih Fonetika dhe gramatika e gjuhës së sotme letrare shqipe, II, 1976, f. 330 dhe Gramatika ..., 1, vep. e cit. Në veprën e fundit ato janë quajtur njësi të lidhura për nga orgjina me lokucionet ndajfoljore, pasi “kanë marrë tipare fjalësh të përbëra.” (f. 378). 14 Shih A. Kostallari, Parimet themelore për hartimin e “Fjalorit të gjuhës së sotme shqipe,” Studime mbi leksikun dhe mbi formimin e fjalëve në gjuhën shqipe, II, 1972, f. 35; A. Dhrimo, Formimi i mbiemrave në gjuhën e sotme shqipe, Çështje të gramatikës ..., vep. e cit., f. 179; Fonetika dhe gramatika ..., vep. e cit., f. 163; Gramatika ..., 1, vep. e cit., f. 378.

Të tilla janë fjalët që kanë kategori gramatikore si të emrit (mbiemrat, përemrat, numërorët).

FGJSSH, f. 63.

Në FGJSSH është pasquruar vetëm struktura një ditë si tog me kuptimin e ndajfoljes dikur.

Sh. Demiraj këtë parafjalë e quan “fjalëz me orgjinë parafoljore,” e afërt me përemrin e pakufishëm çdo (Rreth ndajfoljëzimit …, art. i cit., f. 75 - 76). Në FGJSSH (f. 1238) është pasqyruar një kuptim kohor i përafërt i kësaj parafjale, kur lidhet me një emër kohe, si: verë, mesnatë etj. Elementet përbërëse te këto struktura ruajnë kuptimet e tyre. Megjithatë, ato kanë marrë edhe tipare të lokucionit dhe përdoren në disa raste si të tilla, për të shprehur marrëdhënie kohore të papërcaktuara, si: nga java, nga vjeshta, nga dimri etj. P.sh. Kishte menduar të shkonte nga vjeshta për disa ditë në qytet te disa të afërm të saj.

Ky lokucion sot tingëllon më tepër si një fjalë (ndajfolje), sikurse ndajfolja ngaherë. Elementet përbërëse të tij shqiptohen pa pauzë. Parafjala nga nuk i ruan tiparet dhe funksionin e saj.

Në fjalorët e gjuhës shqipe, tri njësitë e para janë pasqyruar si një fjalë e vetme. I tillë duhet trajtuar edhe lokucioni për qiell.

Këto lokucione në FGJSSH janë paraqitur të njëfjalëzuara (f. 1425, 1453).

E. Hysa i quan formime me mbiemra të gjinisë asnjanëse në rasën rrjedhore (Formimi…, art. i cit., f. 305). Sh. Demiraj i ka quajtur forma të ngurosura të rrjedhores së pashquar njëjës të mbiemrave dhe të rreshtorëve të substantivuar asnjanës (Rreth ndajfoljëzimit …, art. i cit., f. 72). Në FGJSSH nuk është mbajtur një qëndrim i vetëm për këto fjalë. Kështu, fjalët larti (së), gjati (së), gjeri (së) etj. janë pasqyruar me shënimin ndajf. (Shih përkatësisht në faqet 952, 604, 613) Në f. 1416 të kësaj vepre për kuptimin e 20- të të parafjalës për shkruhet se “Përdoret … me emra asnjanës në rasën rrjedhore …”

E. Hysa, Formimi …, art. i cit., f. 304.

Një gjë të tillë e ka pohuar më parë E. Hysa (Shih Ndajfolja në gjuhën e sotme shqipe, Studime filologjike, 1, 1970, f. 37).

Emri te disa nga këto lokucione, kur përdoret në shumës, mund të pasohet nga mbiemri me orgjinë përemërore i tërë. Ky i fundit është element strukturor jo i qëndrueshëm i këtyre lokucioneve. P.sh. Qëllonte ndonjëherë që gjyshja ishte e nxehur nga ndonjë ndodhi në shtëpinë e bankierit dhe shante me orë të tëra. Ajo ndërtesë ishte përdorur me vite të tëra si zyrë avokatore nga plaku, i cili kishte rënë shumë.

Këto fjalë janë quajtur me emra të ndryshëm nga studiues të ndryshëm. A. Xhuvani pranon lokucione të formuara nga një parafjalë dhe gjinia asnjanëse e mbiemrit që merret si emër abstrakt (Orgjina…, art. i cit., f. 198). E. Hysa këta emra i quan mbiemra të substantivuar në formën e gjinisë asnjanëse (Formimi…, art. i cit., f. 304). Të njëjtin qëndrim mban ky autor edhe në Gramatika …, 1, vep. e cit., f. 380. Po në këtë vepër F. Agalliu i quan emra me “trajtën e mbiemrit asnjanës të emërzuar,” sepse në gjuhën e sotme “mbiemri i emërzuar, siç dihet, nuk përdoret më” (f. 147). Sh. Demiraj i quan emra prejmbiemërorë të gjinisë asnjanëse (Rreth ndajfoljëzimit …, art. i cit. f. 76).

Fjalori i gjuhës së sotme shqipe, 1980, f. 1231.

J. Thomai, Fjalor frazeologjik i gjuhës shqipe, 1999, f. 12.

Një nga kuptimet e ndafoljes herët në fjalor është “shumë kohë më parë”.

Në Kongresin e Drejtshkrimit nuk është vendosur për shkrimin e këtyre strukturave, as si togje, as të njëfjalëzuara. Në FGJSSH disa prej tyre janë pasqyruar të njëfjalëzuara, ndërsa disa, meqë nuk janë njëfjalëzuar, nuk janë pasqyruar. Mendoj se të gjitha këto struktura janë njëfjalëzuar dhe duhen pasqyruar të tilla. Nuk vihet re asnjë dallim midis strukturës paradite dhe para mesnate as nga shqiptimi, as nga theksi, as nga përdorimi etj. Këto njësi përdoren në të njëjtën formë, si fjalë (ndajfolje).

M. Domi, Disa çështje ..., art. i cit., f. 214.

Adverbial locutions with two words structure

Authors

DOI:

Abstract

Downloads

References

References

Downloads

Published

How to Cite

Issue

Section

License

rrethprojektit

About the Journal

mostviewed

Language

Information