Les diphtongues ua/ue, ie et ye des parlers de l’albanais
DOI :
https://doi.org/10.62006/sf.vi1.2776Résumé
II s'agit de trois diphtongues de l'albanais, des seules qui représentent la décomposition d'une voyelle, et précisément: ua/ue, dérivant de o, et ie, ye dérivant de e. Tout d'abord il y est question sur l'état actuel de ces diphtongues des parlers de l’albanais, ensuite on s'attache à expliquer les causes phonétiques des développements différents qu’ils ont pris dans ces parlers, approximativement à partir du temps quand l'uo fut branchée en ua/ue, et jusqu’à nos jours. On a laissé de côté la diphtongue je /ie/ des verbes du type vjel, nxjerr, pjek ainsi que de plusieurs autres mots, comme: vjen (lat. venio), mjek (lat. medicus), Shtjefen (lat. Stephanus), etc., ou elle a été isolée de l'ie des mots diell, miell, ziej etc., car dans les premiers cas Vie dérive d'un e, et, selon toute vraisemblance, est plus ancien que l'ie dans diell, etc. La distinction que nous faisons entre l'ie des mots vjel etc. et l’ie des mots diell, etc. est appuyée aussi par le fait que la première diphtongue est restée figée comme une diphtongue ascendante brève presque partout, et que, en général, son évolution n ’a pas eu lieu conjointement avec les autres diphtongues ua/ue, ie, ye. Quel est l’état actuel des diphtongues ua/ue, ie, ye dans les parlers de l'albanais? Reste à préciser où sont-elles prononcés comme diphtongues, où comme groupes de voyelles, et où sont-elles monophtonguées? Considéré dans l'ensemble, on peut constater que ces trois diphtongues ont enregistré plus ou moins dans un parler la imême allure durant leur évolution.Téléchargements
Références
-
*) Veç rasteve ku f lite t p ë r g jen d jen e sotme, në të tjera termin diftong e kemi përdorur me kuptim të padiferencuar.
-
G. Meyer, Albanesische Gram matik , Leipzig, 1888, f. 4, 5.
-
N. Jokl, Zur Geschichte des Alb. Diphtongs — ua, — ue, n ë «Indogerm, Forschungen», 49 (1931), f. 274-300, 50 (1932). f. 33-58.
-
Gj. Pekmezi, «Grammatik der Albanesischen Sprache», Wien, 1908.
-
E. Çabej, «Diftongje e grape zanoresh të shqipes», n ë «Buletin për shk. shoq.», 1958, f. 71-89 dhe «Fonetika histo rïk e e gjuhës shqipe» (dispensé), T iran ë , bot. I, 1958, bot. II, 1960.
-
A. Dodi, «Diftongjet e shqipes së sotme nga pikëpamja fonetike dhe fonologjike », në «Konferenca I e studimeve albanologjike 15-21 n ën to r 1962), Tiranë , 1965, f. 195-204.
-
K. Cipo, «Gramatika shqipe » , Tiranë , 1949.
-
Botuar në «Konterenca I e studimeve albanologjike» (15-21 nëntor 1962), Tiranë, 1965, f. 372-374.
-
G. Meyer, vep. cil., f. 4.
-
Termin tog zanoresh e përdorim për dy zanore që janë pranë njëra -tjetrës dhe që shqiptohen duke formuar secila rrokje mè vehte, n dryshe nga diftongu, elementët e të cilit shqiptohen së bashku në një rrokje.
-
Për gjendjen e sotme të diftongjeve n ë të folmet e shqipes jam m bështetur kryesisht në materiale te dhëna prej punimeve dialektologjike të botuara që nga V. 1955 këtej në «Buletin për Shkencat Shoqërore». në «Buletin të USHT-së séria s. Shk. Shoq.» dhenë «Studime filologjike", si dhe në materiale te pab otuara të Kartotekës së dialektologjisë të Institutit të historisë e të gjuhësisë.
-
Në Myzeqe, në Berat, në Mallakastë r dhe në Vlorë elementi i dytë i diftongut ua, që ndodhet në trup të fjalës, shqiptohet i labializuar (a ° ) : dua*>r, bua°lli etj.
-
Nuk janë shënuar si diftongje te: C .H . Reinholdi «Noctes Pelasgicae», Athen, 1855; G. Weigandi, «Das albanische in Attika » , në Balkanarchiv, 2(1926); A.P. Furiki, «7 en A ttik i Elinoalvaniki d ialektos», në «Athina», 44(1932). 45(1933).
-
M. Lambertz, Albanesische Mundarten in Italien.
-
C . Tagliavini, L ’albanese di Dalmazia, Firenze, 1937.
-
G. Weigand. «Der gegische Dialekt von Borgo Erizzo bei Zare in Dalmatien», në «JbIRS XVIIrXVIII» (1911). f. 177-239.
-
S. Islami. Material gjuhësor nga kolonitë shqipture të Ukrainës, në «Bulet. për Shk.Shoq.», 2,1955, f. 163-180 dhe N.Z. Kotova, Materiali po albanskoj dialektologii (albanskie govori Ukraini), në Uçjon. Zap. Inst. Slav. XIII, 1956.
-
M . Domi — Dh.S. Shuteriqi, Një vështrim mbi të folmen shqipe të Mandricës, në ««Stud, filol.«· 2, 1965, f. 103-118.
-
J. Gjinari, art. cit. f. 372-374. v 19) O. Dozon, «M a n u e l d e l a l a n g u e c h k i p e o u a l b a n a i s e «·, Pa ris , 1879.
-
Sipas n jë shenimi të E. Çabejt në artikullin e cituar Diftongje e grupe zanoresh të shqipes, f. 77.
-
A. Dodi, art. cit., î. 198, 189.
-
E. Çabej, S tu d im e rreth etimologjisë së gjuhës shqipe, në -«Stud, fil.» 2, 1964, f. 32.
-
A. Dodi, art. cit. 1, 198, 202.
-
Gj. Pekmezi, vep. cit., f. 7.
-
E. Çabej, «Diftongje e grupe zanoresh të shqipes*·, f. 71.
-
A. Dodi, art. cit., i. 202, 203.
-
Gj. Pekmezi, vep. cit., f. 7,16.
-
Po ai, po aty, f. 16.
-
E. Çabej, Diftongje e grupe zanoresh të shqipes, f. 77.
Références
*) Veç rasteve ku f lite t p ë r g jen d jen e sotme, në të tjera termin diftong e kemi përdorur me kuptim të padiferencuar.
G. Meyer, Albanesische Gram matik , Leipzig, 1888, f. 4, 5.
N. Jokl, Zur Geschichte des Alb. Diphtongs — ua, — ue, n ë «Indogerm, Forschungen», 49 (1931), f. 274-300, 50 (1932). f. 33-58.
Gj. Pekmezi, «Grammatik der Albanesischen Sprache», Wien, 1908.
E. Çabej, «Diftongje e grape zanoresh të shqipes», n ë «Buletin për shk. shoq.», 1958, f. 71-89 dhe «Fonetika histo rïk e e gjuhës shqipe» (dispensé), T iran ë , bot. I, 1958, bot. II, 1960.
A. Dodi, «Diftongjet e shqipes së sotme nga pikëpamja fonetike dhe fonologjike », në «Konferenca I e studimeve albanologjike 15-21 n ën to r 1962), Tiranë , 1965, f. 195-204.
K. Cipo, «Gramatika shqipe » , Tiranë , 1949.
Botuar në «Konterenca I e studimeve albanologjike» (15-21 nëntor 1962), Tiranë, 1965, f. 372-374.
G. Meyer, vep. cil., f. 4.
Termin tog zanoresh e përdorim për dy zanore që janë pranë njëra -tjetrës dhe që shqiptohen duke formuar secila rrokje mè vehte, n dryshe nga diftongu, elementët e të cilit shqiptohen së bashku në një rrokje.
Për gjendjen e sotme të diftongjeve n ë të folmet e shqipes jam m bështetur kryesisht në materiale te dhëna prej punimeve dialektologjike të botuara që nga V. 1955 këtej në «Buletin për Shkencat Shoqërore». në «Buletin të USHT-së séria s. Shk. Shoq.» dhenë «Studime filologjike", si dhe në materiale te pab otuara të Kartotekës së dialektologjisë të Institutit të historisë e të gjuhësisë.
Në Myzeqe, në Berat, në Mallakastë r dhe në Vlorë elementi i dytë i diftongut ua, që ndodhet në trup të fjalës, shqiptohet i labializuar (a ° ) : dua*>r, bua°lli etj.
Nuk janë shënuar si diftongje te: C .H . Reinholdi «Noctes Pelasgicae», Athen, 1855; G. Weigandi, «Das albanische in Attika » , në Balkanarchiv, 2(1926); A.P. Furiki, «7 en A ttik i Elinoalvaniki d ialektos», në «Athina», 44(1932). 45(1933).
M. Lambertz, Albanesische Mundarten in Italien.
C . Tagliavini, L ’albanese di Dalmazia, Firenze, 1937.
G. Weigand. «Der gegische Dialekt von Borgo Erizzo bei Zare in Dalmatien», në «JbIRS XVIIrXVIII» (1911). f. 177-239.
S. Islami. Material gjuhësor nga kolonitë shqipture të Ukrainës, në «Bulet. për Shk.Shoq.», 2,1955, f. 163-180 dhe N.Z. Kotova, Materiali po albanskoj dialektologii (albanskie govori Ukraini), në Uçjon. Zap. Inst. Slav. XIII, 1956.
M . Domi — Dh.S. Shuteriqi, Një vështrim mbi të folmen shqipe të Mandricës, në ««Stud, filol.«· 2, 1965, f. 103-118.
J. Gjinari, art. cit. f. 372-374. v 19) O. Dozon, «M a n u e l d e l a l a n g u e c h k i p e o u a l b a n a i s e «·, Pa ris , 1879.
Sipas n jë shenimi të E. Çabejt në artikullin e cituar Diftongje e grupe zanoresh të shqipes, f. 77.
A. Dodi, art. cit., î. 198, 189.
E. Çabej, S tu d im e rreth etimologjisë së gjuhës shqipe, në -«Stud, fil.» 2, 1964, f. 32.
A. Dodi, art. cit. 1, 198, 202.
Gj. Pekmezi, vep. cit., f. 7.
E. Çabej, «Diftongje e grupe zanoresh të shqipes*·, f. 71.
A. Dodi, art. cit., i. 202, 203.
Gj. Pekmezi, vep. cit., f. 7,16.
Po ai, po aty, f. 16.
E. Çabej, Diftongje e grupe zanoresh të shqipes, f. 77.
Téléchargements
Publiée
Comment citer
Numéro
Rubrique
Licence
© Akademia e Studimeve Albanologjike 2023
Ce travail est disponible sous licence Creative Commons Attribution - Pas d’Utilisation Commerciale - Partage dans les Mêmes Conditions 4.0 International.
Shqip
English
Français (France)
Italiano
