Tipare konservuese në çamërishte - dëshmi uniteti të shqipes së vjetër

Auteurs

  • Anila Omari

Résumé

Në ndarjen dialektore të të folmeve të shqipes të folmet çame bëjnë pjesë në nënndarjen e toskërishtes jugore, bashkë me labërishten. Të folmet çame ndodhen gjeografikisht në pjesën e skajit më jugor të hapësirës kompakte shqipfolëse. Siç e kanë përcaktuar dialektologët, edhe në bazë të të dhënave të traditës gojore të banorëve autoktonë çamë, kufijtë e Çamërisë dhe të varietetit të folur prej banorëve të saj shkojnë “nga lumi i Shalësit (lumi i Pavlit) në veri, në malet e Kurillës dhe Shkallën e Paramithisë në lindje, deri te gjiri i Prevezës në Jug”, ose, sipas thënieve të të vjetërve “Çamëri zihet ka lumi Shalësit, jaram te Gurët e zez në Prevezë”1. Gjeografia fizike e terrenit malor dhe pa ura komunikimi me krahinat e tjera të Shqipërisë ka bërë që Çamëria të zhvillojë marrëdhëniet ekonomike shoqërore kryesisht brenda krahinës. Jashtë krahinës marrëdhëniet tregtare kryheshin me Janinën, Larisën e Prevezën, pra qendra jashtë kufijve shtetërore të Shqipërisë. Një tjetër faktor izolues i kësaj krahine nga pjesët e tjera të hapësirës shqipfolëse ka qenë rrethimi i saj me popullsi greqishtfolëse. Të gjithë këta faktorë kanë ndikuar në ruajtjen e veçorive gjuhësore arkaike në të folmet e çamërishtes. Nga ana tjetër është e njohur nga parimet e gjeografisë gjuhësore që dialektet periferike ruajnë tipare më të vjetra sesa dialektet qendrore të një gjuhe, të cilat janë më inovuese.

Téléchargements

Les données relatives au téléchargement ne sont pas encore disponibles.

Références

  1. Q. Haxhihasani, Vështrim i përgjithshëm mbi të folmen e banorëve të Çamërisë, “Dialektologjia Shqiptare I”, f. 119.

  2. Shih Q. Haxhihasani, po aty, f. 121, me literaturën përkatëse nga C. Tagliavini dhe F. Pouqueville.

  3. G. Meyer, Della lingua e della letteratura albanese, “Nuova Antologia”, vol. L (1885), f. 588.

  4. Albanisch, në: “Geschichte der idg. Sprachwissenschaft seit ihrer Begründüng durch F. Bopp”, II, III, 1917, f. 125.

  5. Studi albanesi V-VI, 1935-36, f. 9 v. Shih E. Çabej, Gjon Buzuku, në: “Studime Gjuhësore VI”, Prishtinë, 1977, f. 38, me literaturën përkatëse.

  6. G. Petrotta, Rivista indo-greco-italica XVI, 1932, f. 43.

  7. M. la Piana, I dialetti siculo-albanesi, in: “Studi linguistici albanesi. Varia” 1949, ribotuar në “Albanesi in Sicilia”/ F. Giunta… [et al.]; a cura di Matteo Mandalà, A.C. Mirror, Palermo, 2003, f. 71-100.

  8. E. Çabej, Gjon Buzuku, në: “Studime Gjuhësore VI”, Prishtinë, 1977, f. 5-195; Po ai, Për historinë e strukturës dialektore të shqipes, në: “Dialektologjia shqiptare II”, Tiranë, 1974, f. 429-438, e punime të tjera.

  9. Khs. dhe pohimin e tij në parathënien e veprës: “m’ âshtë dashunë me djersë të mëdha shumë fjalë me ndërequnë ndë dhē~të Shkodërsë”, Të primitë përpara letërarit, në: “P. Bogdani, Cuneus Prophetarum”, bot. Kritik nga A. Omari, Tiranë, 2005.

  10. M. Mandalà (ed.), Luca Matranga. E mbsuame e krështerë, S. Sciascia Editore, Caltanissetta, 2004.

  11. A. Klosi (ed.), Netët pellazgjike të Karl Reinholdit, Tekste të vjetra shqipe të Greqisë mbledhur nga Karl Reinhold 1850-1860. K&B, Tiranë, 2005.

  12. A. Klosi, Hyrje: Një thesar gjuhësor që fjeti 150 vjet, në: “Netët pellazgjike”, vep. cit., f. 32.

  13. A. Klosi, Netët pellazgjike, vep. cit., f. 298, 288.

  14. Q. Haxhihasani, art. cit., DSH I, f. 144.

  15. Shih A. Omari, Kritere të transkriptimit të Cuneus Prophetarum të Pjetër Bogdanit: identifikimi i fonemave zanore, “Studime Filologjike”, nr. 3-4, Tiranë, 2001, f. 102. Shih dhe B. Beci, Të folmet veriperëndimore të shqipes dhe sistemi fonetik i së folmes së Shkodrës, Akademia e Shkencave e RSH, Instituti i Gjuhësisë e i Letërsisë, Tiranë, 1995, f. 172.

  16. Citimet nga Buzuku janë marrë nga versioni i vendosur në internet nga Wolfgang Hock në: Buzuku Missale. On the basis of the facsimile editions by Namik Ressuli, Il “Messale” di Giovanni Buzuku, Cittá del Vaticano: Biblioteca Apostolica Vaticana, 1958 and Eqrem Çabej, Meshari i Gjon Buzukut (1555), I-II, Prishtinë: Rilindja 1987, entered by Wolfgang Hock, Berlin 2000-2002; TITUS version by Jost Gippert, Frankfurt a/M, 9.3.2003. Shifrat e para tregojnë numrin e fletës, shkronja tregon anën recto/verso të fletës, shifrat e dyta tregojnë numrin e rreshtit.

  17. Për trajtat e sotme të evoluara të gegërishtes VP mnji, mille, shih. K. Topalli, Sonantet e gjuhës shqipe, Mësonjëtorja, Tiranë, 2001, f. 97, 98, 186.

  18. Q. Haxhihasani, art. cit., DSH I, f. 157.

  19. A. Klosi, f. 29.

  20. E. Çabej, Hyrje, në: “‘Meshari’ i Gjon Buzukut (1555)”, botim kritik, Tiranë, 1968, f. 83-84, me shembujt përkatës e literaturë.

  21. Shih E. Çabej, Fonetika e Gjon Buzukut. II Konsonantizmi, në “Studime Gjuhësore VI”, Prishtinë, 1977, f. 142 v. me literaturë; Xh. Gosturani, Veçori gjuhësore të gegërishtes verilindore, “Studime filologjike”, nr. 4, Tiranë, 1983, f. 71.

  22. Shih Q. Haxhihasani, DSH I, f. 154, me literaturë (Reinhold e Haebler).

  23. Shih edhe Studime etimologjike në fushë të shqipes IV, s.v. gec, f. 252.

  24. A. Zymberi, Rreth një përputhje formash gramatikore e leksikore të ‘Mesharit’ të Buzukut me disa të folme të shqipes, në “Seminari XVII ndërkombëtar i gjuhës, letërsisë e kulturës shqiptare”, Tiranë, 1996.

  25. Çabej, Gjon Buzuku, në vep. cit., f. 152.

  26. Q. Haxhihasani, vep. cit., f. 150.

  27. Q. Haxhihasani, studim i cit., DSH I, f. 155.

  28. Netët pellazgjike, bot. cit., f. 201.

  29. DSH I, art. cit., f. 149.

  30. E. Çabej, Gjon Buzuku, në vep. cit., f. 139v.

  31. Shih Naim Frashëri. Bagëti’ e Bujqësija (I pascoli e i campi), edizione critica a cura di Francesco Altimari. Centro editoriale e librario Università della Calabria, Arcavacata di Rende (Cosenza), 1994, f. 31, 47, 35.

  32. Q. Haxhihasani, vep. cit., f. 156.

  33. Haxhihasani, DSH I, 183.

  34. Cituar sipas botimit të M. Mandalà, Luca Matranga. E mbsuame e krështerë, vep. cit., dsh A.

  35. M. La Piana, I dialetti siculo-albanesi, në: “Albanesi in Sicilia”, a cura di M. Mandalà, AC Mirror, Palermo 2003, f. 79.

  36. P.sh. për musaft shënuar nga Q. Haxhihasani për Margëllëç, khs. DSH I, f. 169.

  37. A. Klosi, Hyrje: Një thesar gjuhësor që fjeti 150 vjet, në “Netët pellazgjike”, bot. cit., f. 31.

  38. E. Çabej, Gjon Buzuku, në vep. cit., f. 69.

  39. M. Mandalà, bot. cit., f. 179, 171, 218.

  40. Q. Haxhihasani, studim i cit, DSH I, f. 169.

  41. E. Çabej, Gjon Buzuku dhe gjuha e tij, SGJ, VI, f. 71.

  42. Musine Kokalari, Vepra II, Geer, Tiranë, 2009, f. 118.

  43. Shih Sh. Demiraj, Gramatikë historike e shqipes, Tiranë, 1986, f. 658v.

  44. Shih Xh Gosturani, Veçori gjuhësore të gegërishtes verilindore, “Studime filologjike”, nr. 4, Tiranë, 1983, f. 74.

  45. Q. Haxhihasani, DSH I, f. 181

  46. Q. Haxhihasani, DSH I, f. 178.

  47. Q. Haxhihasani, DSH I, f. 179-180.

  48. Shih shembujt te Sh. Demiraj, Gramatikë historike, vep. cit., f. 687 me shpjegimin përkatës.

  49. Q. Haxhihasani, DSH I, f. 180.

  50. G. Gradilone (a cura di), F. A. Santori, Panaini e Dellja, Fëmija pushtjerote, Roma, Bulzoni editore, 1979, f. 75.

  51. Q. Haxhihasani, DSH I, f. 186.

  52. Shih edhe Sh. Demiraj, Gramatikë historike, 942.

  53. M. Kokalari, Vepra II, Tiranë, Geer, 2009.

  54. Sh. Demiraj, Gram. Hist., f. 938.

  55. Q. Haxhihasani, DSH I, f. 185.

  56. A. Klosi (përg.), Netët pellazgjike të Karl Reinholdit, f. 192, 67, 57.

  57. Shih, p.sh., E. Çabej, Hyrje në historinë e gjuhës shqipe, në “Studime Gjuhësore III”, Prishtinë, 1976, f. 63.

  58. B. Bokshi, Periodizimi i ndryshimeve morfologjike të shqipes (Prishtinë: ASHAK, 2010), 59.

  59. Shih edhe Sh. Demiraj, Gramatikë historike e gjuhës shqipe, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Tiranë, 2002, f. 289.

  60. Shembujt te B. Demiraj, Dictionarium latino-epiroticum (Romae 1635) per R.D. Franciscum Blanchum, Botime Franceskane, Shkodër, 2008, f. 694.

  61. Q. Haxhihasani, DSH I, f. 189.

  62. B. Demiraj, Dictionarium, vep. cit., f. 726.

  63. S. Mansaku, kumtim gojor për të folmen e Malësisë së Tiranës, Xh. Gosturani për të folmet verilindore.

  64. Q. Haxhihasani, DSH II, f.12.

  65. Shih S. Riza, Fillimet e gjuhësisë shqiptare, në “Vepra I”, Prishtinë, 1996, f. 268v.

  66. Po ai, po aty, f. 269.

  67. Shih Q. Haxhihasani, DSH I, f. 174.

  68. Shih A. Klosi, Hyrje, në “Netët pellazgjike”, bot. cit., f. 20.

  69. Q. Haxhihasani, DSH I, f. 174.

  70. F. Altimari në: Wir sind die Deinen. Studien zur alb. Sprache, Literatur und Kulturgeschichte, dem Gedenken an Martin Camaj (1925-1992) gewidmet. Hgg. Von B. Demiraj, Harrassowitz, Wiesbaden, 2010, f. 131.

  71. F. Altimari, art. i cit., f. 131.

  72. Relacioni i F. Bardhit mbi Zadrimën drejtuar Kongregacionit, BSHSH 1956 nr. 2, f. 179, fjala është shqip në origjinal.

  73. E. Giordano, Fjalor i arbëreshvet t’Italisë, Edizioni Paoline, Bari, 1963, f. 355.

Téléchargements

Publiée

2013-12-11

Comment citer

Omari, A. (2013). Tipare konservuese në çamërishte - dëshmi uniteti të shqipes së vjetër. Studime Filologjike, 1(3-4), 117–134. Consulté à l’adresse https://albanica.al/studime_filologjike/article/view/3406

Numéro

No 3-4 (2013): Studime Filologjike

Rubrique

Des articles

Licence

© Akademia e Studimeve Albanologjike 2024

Creative Commons License

Ce travail est disponible sous licence Creative Commons Attribution - Pas d’Utilisation Commerciale - Partage dans les Mêmes Conditions 4.0 International.