Prej shekullit të iluminizmit gjuhësor në shekullin e nacionalizmit gjuhësor: Disa të dhëna të reja për një riperiodizim të historisë së letërsisë shqipe

Shaban Sinani

Auteurs

Shaban Sinani

Résumé

Shekulli XVIII nisi me një ngjarje historike-epokale për shqiptarët: pikërisht në vitin 1700, për herë të parë qysh prej fillimeve të Krishterimit, në krye të Selisë së Shenjtë u zgjodh një Papë me origjinë shqiptare: Giovanni Francesco Albani, i njohur gjerësisht si Papa Clemente XI, i cili apostulloi kishën romane për plot 21 vjet. Papa Clemente XI, jo vetëm që ishte krenar për prejardhjen e tij arbërore, por, përgjatë gati një gjysmë shekulli, qysh prej se u shugurua kardinal (1690), gjatë Pontifikatit (1700-1721) dhe për shumë dekada pasi u nda nga jeta, me nismat e tij historikisht të pazëvendësueshme, ndikoi në shekullin e riidentifikimit të bashkëkombësve të tij.

Téléchargements

Les données relatives au téléchargement ne sont pas encore disponibles.

Références

M. Mandalà, Ideologjia albaniste dhe rilindja e parë: aktivitetet e arbëreshëve gjatë shekullit XVIII, në “Një rilindje para Rilindjes”, botim i Universitetit “Eqrem Çabej”, Gjirokastër, 2014, f. 7-23; gjithashtu O. C. Mandalàri, Girolamo De Rada, precursore della nuova Albania, në “Archivio Storiografico dei Reduci di Guerra”, Roma, 1939.
Për vëmendjen e jashtëzakonshme që i kushtoi vendit të origjinës Papa Clemente XI kanë shkruar gjerësisht G. Cucco (a cura di), Papa Albani - Le arti a Urbino e a Roma 1700-1721, ediz. “Marsilio”, Venezia, 2001 dhe N. M. Frieri, Il dolente pontificato di Clemente XI (1700-1721), ediz. “Sapere Aude”, Urbino, 1993. Gjithashtu: E. Sedaj, Papa shqiptar Kl t - a t, ndërmarrja botuese “Gjon Buzuku”, Prishtinë, 1998.
Editorial në Radio Vatikani, emisioni shqip, 14 janar 2013.
B. Demiraj, Concili provintiaali o Cuvendi j Arbenit, shtypur nga “Botime françeskane”, Shkodër, 2012.
Aktet e këtij kuvendi, që pati si qëllim themelor ringritjen e kishës së krishterë në Shqipëri, njihen me emrin Co c t Scc yp s, aa ’ j t 1703 ’co t’Paps scc ypta t C t tt t’g t t.
F. M. da Lecce, Dittionario italiano-albanese, 1702, botim kritik, me hyrje dhe fjalësin shqip, përg. Gëzim Gurga, “Botimet françeskane”, Shkodër, 2009.
Osservazioni grammaticali nella lingua albanese, del padre Francesco Maria da Lecce, Roma 1716, con licenza de superiori, nella “Stamperia della Seg. Cong. di Prop. Fede”.
F. M. da Lecce, Osservazioni Grammaticali Nella Lingua Albanese, ediz. Sag. Congr. di Prop. Fede., Roma 1716, p. III-IV: Quindi é, che volendo io in parte so sfa a a t t , co t att g à co ’EE. VV., o sap o a o to o ta a, oppo co so ’a t co s at Sac M ss o , co tta à p cot sta Sag. Co g gaz o , p sa ’ ta a co t ata pietà, e Clemenza ’EE.VV. s so g ’ P opag. F , à beneficio de quali formai le presenti Osservazioni Grammaticali nella Lingua Albanese, le quali con umile, e divoto ossequio consagro, in perpetuo attestato de o , a to s ’EE.VV., sp o, c sotto ’O a Personaggi sì eccelsi, & al riflesso di sì gran luce riceveranno quella stima, che p s st ss o ta o: co co o a co a a ’ g a , ’ ss g toccato so t , ’ ss at a a c , p cat sotto glorioso Ponteficato di Clemente XI, felicemente Regnante, sotto di qualqunque Opra per picciola, che sia, perchè abbia per scopo, & in Idea la propagazione della vera Romana Religione, cresce di st a, & s s a s’ g a sc .
Shih për më shumë tek Sh. Sinani, Historia e letërsisë shqipe: çështje të hapura, bot. “Naimi”, Tiranë, 2015, f. 199.
Prospectus Illyrici sacri cuius historiam describendam typisque mandandam suscipit P. Fil. Riceputi, Societatis Jesu Sacerdotes, Patavii MDCCXX, excudebat Josepus Cominus, Superiorum permissu. Me këtë titull u botua si një vepër më vete më 1720, në të gjallë të Papa Clemente XI.
J. Ljučić, Daniele Farlati (1690-1773), në “Historijski zbornik”, 1972-1972, vol. XXV-XVII, Zagreb, 1974, st. 231-232.
M. Šamšalović, G ađa za y c Sac sač a a Pa o , ed. Jugoslavenska Akademija Znanosti i Umjetnosti, Dubrovnik, 1960, st. 419-431.
Shih për shembull M. Vanino, Illyricum sacrum i Filip Riceputi, botuar në “Croatia Sacra”, vol. I, Zagreb, 1931, st. 287.
H. Morović, B j šk z kata og R c p t j “ sk ot k ”, në “Vjesnik bibliotekara Hrvatske”, vol. 9, Zagreb, 1963, st. 27-45.
Titulli i plotë: cc ss o s t co ct o s a ’ y c sac P. . Fa at , a osc to to p cato a p of. F . B , Supplemento al Bullettino di archeol. e stor. daim., a. 1902-1910.
J. Ljučić, vep. cit., st. 233.
Krhs. G. Stepanić, H atsko pj s št o a at sko s a a sto sto j : st sk t c j ža o sk ta , Doktorska disertacija, Zagreb, 2005, st. 92-96.
Titulli i plotë: Musarum chorus excitatus ad laudes ilustriss. et excellentiss. d. d. Antonii Zeni Venetarum copiarum terra, marique iam inaugurati praefecti generalis ab abbate Vincentio Zmaievich Perastino, Collegii Urbani de Propaganda Fide alumno. Romae, Typis Francisci de Rubeis, & Francisci Mariae Acsamitek à Kronenfeld. MDCXCIV.
N. Borgia, Murgjit bazilianë të Italisë në Shqipëri - shënime mbi misionet në Himarë: shek. XVI-XVIII, bot. “Naimi”, Tiranë, 2014, f. 14, 21.
Rescritto në origjinal: në të drejtën kanonike është vendim me shkrim i autoriteteve kishtare kompetente që i përgjigjet një lutjeje për falje apo për ndonjë përfitim tjetër.
Shih për këtë: F. Altimari; M. Bolognari; P. Carrozza, L’ s o a pa o a: a minoranza linguistica albanese in Italia: profili storico-letterari, antropologici e giuridico-istituzionali, Pisa, 1986.
Për më gjerë shih Sh. Sinani, Historia e letërsisë shqipe: çështje të hapura, bot. “Naimi”, Tiranë, 2015, f. 149.
Shih V. Zmajević, Not t sa o stato a a ’op ato a Monsignor Vincenzo Zmaievich, Arcivescovo di Antivari, Visitatore Apostolico ’ a a, në “Quellen und Materialen zur albanischen Geschichte im 17. und 18. Jahrhundert” (ed. by Peter Bartl), vol. II, Wiesbaden-Munich, 1979, p. 113. Krhs. dhe R. D. Chelaru, Between coexistence and assimilation: Catholic identity and Islam in the Western Balkans (seventeenth-eighteenth centuries), në “Revista istorică”, tom XXIII, nr. 3-4, Bucureşti, 2012, p. 291-324. Gjithashtu: V. Babić, Razgovor duhovni V cka Z aj a, HKD Napredak, Zadar, 2005; V. Babić (prir.), H atska k j ž ost Boke Kotorske do preporoda, ured. “Erasmus naklada”, Zagreb, 1998; K. Krstić, V cko Z aj , në “Enciklopedija Jugoslavije”, JLZ, Zagreb, 1971; S. Novak (prir.), Sta a ok jska k j ž ost, ured. “Matica hrvatska”, Zagreb 1996; L. Čoralić, Iz p oš ost Bok - p ašk o Z aj a, në “Slobodna Dalmacija”, 8-10 prill 2004 (f. 3-4) dhe 13-14 prill 2004 (f. 4-5); G. Stepanić, H atsko pj s št o a at sko s a a sto sto j : st sk t c j ža o sk ta , edit. “Sveučilište u Zagrebu”, Zagreb, 2005, p. 92-96; T. Mrkonjić, V cko Z aj , në “Gli scritti filologici di Giovanni Pastrizio (1636-1708)”, Roma, 1991, p. 532-533; B. Pavao, Z aj (ogledi), Zagreb, 1988. Rreth letërkëmbimit midis Vinçens Zmajeviçit dhe Selisë së Shenjtë më gjerësisht mund të krahasohen të dhënat e paraqitura nga Eqrem Zenelaj, në studimin e tij monografik Gjenealogjia e familjes shqiptare Albani nga Urbino dhe Bergamo e Italisë - Papës Clementi XI - Albani, botim i shtëpisë botuese “Faik Konica”, Prishtinë, 2009.
Interesimi i ndërsjelltë i Papa Klementit XI dhe i arkipeshkvit të Tivarit Vinçens Zmajeviç për gjuhën e të parëve gjendet edhe në relacionin Vincentius Zmajevic, archiepiscopus Antibarensis, rogat papam Clementem XI, ut patrui sui Andreae ecclesiasticos annales illyrica lingua exaratos publici iuris faciat (Cathari, 1 septembris 1711). Në Augustin Theiner, Vetera monumenta Slavorum meridionalium historiam illustrantia. A Clemente VII, usque ad Pium VII (1524-1800) cum additamentis saec. XIII et XIV, volume 2, Zeller, 1968, p. 241-243.
G. W. Leibniz, Opera Philologica, edit. “Georg Olms”, Hildesheim, 1989. Këtu citohet sipas përkthimit anglisht nga Robert Elsie.
B. Demiraj, Si ta lexojmë Lajbnicin, në “Studime filologjike”, nr. 1-2, 2001, f. 165-166.
E. P. Hamp, On L z’s T a a L tt , në “Zeitschrift fur Balkanologie”, nr. 16, 1981.
A. Rëmbeci, Kodikët mesjetarë në Shqipëri, ura kulturore midis Lindjes dhe Perëndimit: rasti i kodikëve me prejardhje italo-bizantine, në “Shqipëria mes Lindjes dhe Perëndimit”, Universiteti i Tiranës, bot. “Ani-Print”, Tiranë, 2014, f. 19-41.
N. Bardu, Eighteenth Century Aromanian Writers: the Enlightenment and the Awakening of National and Balkan Consciousness, në “Philologica Jassyensia”, an III, nr. 1, 2007, p. 95-96: After completing with excellent results his humanistic studies in the native town, Cavalioti was sent by its inhabitants, who raised money for him through public subscription, to the Marutzian College of Ianina, which was dominated by the daring ideas and brilliant eloquence of a Greek scholar called Evghenie Vulgaris. Translator of Voltaire, and acquainted with the philosophy of Leibniz, Wolf and Locke, Evghenie Vulgaris had a tremendous influence on those around him.
Shih tek Sh. Sinani, Kodikët kronografikë të Shqipërisë, bot. “Naimi”, Tiranë, 2014, f. 435-437.
B. Demiraj, Joseph Schirò në kulturën e shkrimit shqip të shek. XVIII, në “Studi filologici arbëreshë”, ediz. “Comet Editor Press”, Cosenza, 2015, p. 85-131.
F. Altimari, Urat e Arbërit, bot. “Naimi”, Tiranë, 2015, f. 126.
J. Bulo, Parathënie, në Thimi Mitko, Fjalëtore shqip-gërqisht gërqisht-shqip dhe ndihmesa të tjera leksikografike (përgatitja e dorëshkrimeve për botim dhe studimi hyrës nga Dhori Q. Qiriazi), botim i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë, Tiranë, 2014.

Références

M. Mandalà, Ideologjia albaniste dhe rilindja e parë: aktivitetet e arbëreshëve gjatë shekullit XVIII, në “Një rilindje para Rilindjes”, botim i Universitetit “Eqrem Çabej”, Gjirokastër, 2014, f. 7-23; gjithashtu O. C. Mandalàri, Girolamo De Rada, precursore della nuova Albania, në “Archivio Storiografico dei Reduci di Guerra”, Roma, 1939.

Për vëmendjen e jashtëzakonshme që i kushtoi vendit të origjinës Papa Clemente XI kanë shkruar gjerësisht G. Cucco (a cura di), Papa Albani - Le arti a Urbino e a Roma 1700-1721, ediz. “Marsilio”, Venezia, 2001 dhe N. M. Frieri, Il dolente pontificato di Clemente XI (1700-1721), ediz. “Sapere Aude”, Urbino, 1993. Gjithashtu: E. Sedaj, Papa shqiptar Kl t - a t, ndërmarrja botuese “Gjon Buzuku”, Prishtinë, 1998.

Editorial në Radio Vatikani, emisioni shqip, 14 janar 2013.

B. Demiraj, Concili provintiaali o Cuvendi j Arbenit, shtypur nga “Botime françeskane”, Shkodër, 2012.

Aktet e këtij kuvendi, që pati si qëllim themelor ringritjen e kishës së krishterë në Shqipëri, njihen me emrin Co c t Scc yp s, aa ’ j t 1703 ’co t’Paps scc ypta t C t tt t’g t t.

F. M. da Lecce, Dittionario italiano-albanese, 1702, botim kritik, me hyrje dhe fjalësin shqip, përg. Gëzim Gurga, “Botimet françeskane”, Shkodër, 2009.

Osservazioni grammaticali nella lingua albanese, del padre Francesco Maria da Lecce, Roma 1716, con licenza de superiori, nella “Stamperia della Seg. Cong. di Prop. Fede”.

F. M. da Lecce, Osservazioni Grammaticali Nella Lingua Albanese, ediz. Sag. Congr. di Prop. Fede., Roma 1716, p. III-IV: Quindi é, che volendo io in parte so sfa a a t t , co t att g à co ’EE. VV., o sap o a o to o ta a, oppo co so ’a t co s at Sac M ss o , co tta à p cot sta Sag. Co g gaz o , p sa ’ ta a co t ata pietà, e Clemenza ’EE.VV. s so g ’ P opag. F , à beneficio de quali formai le presenti Osservazioni Grammaticali nella Lingua Albanese, le quali con umile, e divoto ossequio consagro, in perpetuo attestato de o , a to s ’EE.VV., sp o, c sotto ’O a Personaggi sì eccelsi, & al riflesso di sì gran luce riceveranno quella stima, che p s st ss o ta o: co co o a co a a ’ g a , ’ ss g toccato so t , ’ ss at a a c , p cat sotto glorioso Ponteficato di Clemente XI, felicemente Regnante, sotto di qualqunque Opra per picciola, che sia, perchè abbia per scopo, & in Idea la propagazione della vera Romana Religione, cresce di st a, & s s a s’ g a sc .

Shih për më shumë tek Sh. Sinani, Historia e letërsisë shqipe: çështje të hapura, bot. “Naimi”, Tiranë, 2015, f. 199.

Prospectus Illyrici sacri cuius historiam describendam typisque mandandam suscipit P. Fil. Riceputi, Societatis Jesu Sacerdotes, Patavii MDCCXX, excudebat Josepus Cominus, Superiorum permissu. Me këtë titull u botua si një vepër më vete më 1720, në të gjallë të Papa Clemente XI.

J. Ljučić, Daniele Farlati (1690-1773), në “Historijski zbornik”, 1972-1972, vol. XXV-XVII, Zagreb, 1974, st. 231-232.

M. Šamšalović, G ađa za y c Sac sač a a Pa o , ed. Jugoslavenska Akademija Znanosti i Umjetnosti, Dubrovnik, 1960, st. 419-431.

Shih për shembull M. Vanino, Illyricum sacrum i Filip Riceputi, botuar në “Croatia Sacra”, vol. I, Zagreb, 1931, st. 287.

H. Morović, B j šk z kata og R c p t j “ sk ot k ”, në “Vjesnik bibliotekara Hrvatske”, vol. 9, Zagreb, 1963, st. 27-45.

Titulli i plotë: cc ss o s t co ct o s a ’ y c sac P. . Fa at , a osc to to p cato a p of. F . B , Supplemento al Bullettino di archeol. e stor. daim., a. 1902-1910.

J. Ljučić, vep. cit., st. 233.

Krhs. G. Stepanić, H atsko pj s št o a at sko s a a sto sto j : st sk t c j ža o sk ta , Doktorska disertacija, Zagreb, 2005, st. 92-96.

Titulli i plotë: Musarum chorus excitatus ad laudes ilustriss. et excellentiss. d. d. Antonii Zeni Venetarum copiarum terra, marique iam inaugurati praefecti generalis ab abbate Vincentio Zmaievich Perastino, Collegii Urbani de Propaganda Fide alumno. Romae, Typis Francisci de Rubeis, & Francisci Mariae Acsamitek à Kronenfeld. MDCXCIV.

N. Borgia, Murgjit bazilianë të Italisë në Shqipëri - shënime mbi misionet në Himarë: shek. XVI-XVIII, bot. “Naimi”, Tiranë, 2014, f. 14, 21.

Rescritto në origjinal: në të drejtën kanonike është vendim me shkrim i autoriteteve kishtare kompetente që i përgjigjet një lutjeje për falje apo për ndonjë përfitim tjetër.

Shih për këtë: F. Altimari; M. Bolognari; P. Carrozza, L’ s o a pa o a: a minoranza linguistica albanese in Italia: profili storico-letterari, antropologici e giuridico-istituzionali, Pisa, 1986.

Për më gjerë shih Sh. Sinani, Historia e letërsisë shqipe: çështje të hapura, bot. “Naimi”, Tiranë, 2015, f. 149.

Shih V. Zmajević, Not t sa o stato a a ’op ato a Monsignor Vincenzo Zmaievich, Arcivescovo di Antivari, Visitatore Apostolico ’ a a, në “Quellen und Materialen zur albanischen Geschichte im 17. und 18. Jahrhundert” (ed. by Peter Bartl), vol. II, Wiesbaden-Munich, 1979, p. 113. Krhs. dhe R. D. Chelaru, Between coexistence and assimilation: Catholic identity and Islam in the Western Balkans (seventeenth-eighteenth centuries), në “Revista istorică”, tom XXIII, nr. 3-4, Bucureşti, 2012, p. 291-324. Gjithashtu: V. Babić, Razgovor duhovni V cka Z aj a, HKD Napredak, Zadar, 2005; V. Babić (prir.), H atska k j ž ost Boke Kotorske do preporoda, ured. “Erasmus naklada”, Zagreb, 1998; K. Krstić, V cko Z aj , në “Enciklopedija Jugoslavije”, JLZ, Zagreb, 1971; S. Novak (prir.), Sta a ok jska k j ž ost, ured. “Matica hrvatska”, Zagreb 1996; L. Čoralić, Iz p oš ost Bok - p ašk o Z aj a, në “Slobodna Dalmacija”, 8-10 prill 2004 (f. 3-4) dhe 13-14 prill 2004 (f. 4-5); G. Stepanić, H atsko pj s št o a at sko s a a sto sto j : st sk t c j ža o sk ta , edit. “Sveučilište u Zagrebu”, Zagreb, 2005, p. 92-96; T. Mrkonjić, V cko Z aj , në “Gli scritti filologici di Giovanni Pastrizio (1636-1708)”, Roma, 1991, p. 532-533; B. Pavao, Z aj (ogledi), Zagreb, 1988. Rreth letërkëmbimit midis Vinçens Zmajeviçit dhe Selisë së Shenjtë më gjerësisht mund të krahasohen të dhënat e paraqitura nga Eqrem Zenelaj, në studimin e tij monografik Gjenealogjia e familjes shqiptare Albani nga Urbino dhe Bergamo e Italisë - Papës Clementi XI - Albani, botim i shtëpisë botuese “Faik Konica”, Prishtinë, 2009.

Interesimi i ndërsjelltë i Papa Klementit XI dhe i arkipeshkvit të Tivarit Vinçens Zmajeviç për gjuhën e të parëve gjendet edhe në relacionin Vincentius Zmajevic, archiepiscopus Antibarensis, rogat papam Clementem XI, ut patrui sui Andreae ecclesiasticos annales illyrica lingua exaratos publici iuris faciat (Cathari, 1 septembris 1711). Në Augustin Theiner, Vetera monumenta Slavorum meridionalium historiam illustrantia. A Clemente VII, usque ad Pium VII (1524-1800) cum additamentis saec. XIII et XIV, volume 2, Zeller, 1968, p. 241-243.

G. W. Leibniz, Opera Philologica, edit. “Georg Olms”, Hildesheim, 1989. Këtu citohet sipas përkthimit anglisht nga Robert Elsie.

B. Demiraj, Si ta lexojmë Lajbnicin, në “Studime filologjike”, nr. 1-2, 2001, f. 165-166.

E. P. Hamp, On L z’s T a a L tt , në “Zeitschrift fur Balkanologie”, nr. 16, 1981.

A. Rëmbeci, Kodikët mesjetarë në Shqipëri, ura kulturore midis Lindjes dhe Perëndimit: rasti i kodikëve me prejardhje italo-bizantine, në “Shqipëria mes Lindjes dhe Perëndimit”, Universiteti i Tiranës, bot. “Ani-Print”, Tiranë, 2014, f. 19-41.

N. Bardu, Eighteenth Century Aromanian Writers: the Enlightenment and the Awakening of National and Balkan Consciousness, në “Philologica Jassyensia”, an III, nr. 1, 2007, p. 95-96: After completing with excellent results his humanistic studies in the native town, Cavalioti was sent by its inhabitants, who raised money for him through public subscription, to the Marutzian College of Ianina, which was dominated by the daring ideas and brilliant eloquence of a Greek scholar called Evghenie Vulgaris. Translator of Voltaire, and acquainted with the philosophy of Leibniz, Wolf and Locke, Evghenie Vulgaris had a tremendous influence on those around him.

Shih tek Sh. Sinani, Kodikët kronografikë të Shqipërisë, bot. “Naimi”, Tiranë, 2014, f. 435-437.

B. Demiraj, Joseph Schirò në kulturën e shkrimit shqip të shek. XVIII, në “Studi filologici arbëreshë”, ediz. “Comet Editor Press”, Cosenza, 2015, p. 85-131.

F. Altimari, Urat e Arbërit, bot. “Naimi”, Tiranë, 2015, f. 126.

J. Bulo, Parathënie, në Thimi Mitko, Fjalëtore shqip-gërqisht gërqisht-shqip dhe ndihmesa të tjera leksikografike (përgatitja e dorëshkrimeve për botim dhe studimi hyrës nga Dhori Q. Qiriazi), botim i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë, Tiranë, 2014.

Prej shekullit të iluminizmit gjuhësor në shekullin e nacionalizmit gjuhësor

Disa të dhëna të reja për një riperiodizim të historisë së letërsisë shqipe

Auteurs

Résumé

Téléchargements

Références

Références

Téléchargements

Publiée

Comment citer

Numéro

Rubrique

Licence

rrethprojektit

About the Journal

mostviewed

Langue

Informations