Habitorja e shqipes – prototipia kategoriale dhe vendi i saj në sistemin foljor të shqipes

Autorët

  • Leonard Dauti

Abstract

Në këtë punim synohet të hidhet dritë mbi çështje teorike e metodologjike që lidhen me përcaktimin e statusit të habitores brenda sistemit foljor të gjuhës shqipe. Qëllimi i punimit është të ofrojë një qasje sa më të argumentuar në lidhje me vendin e habitores në raport me mënyrat e tjera të këtij sistemi. Ndër çështjet kryesore që do të përbëjnë brendinë e këtij punimi janë: invarianti semantik i habitores, habitorja e shqipes dhe evidencialiteti, modaliteti i habitores, si dhe vendi i saj në raport me mënyrën dëftore e lidhore. Si objekt studimi do të shërbejnë të dhënat gjuhësore që ofron përdorimi i habitores në ligjërimin e folur dhe të shkruar. Analiza dhe interpretimi i tyre do të bëhet duke i dhënë përparësi kornizës semantike, sidomos prurjeve teorike të semantikës kognitive, si dhe duke marrë parasysh veçoritë formale morfologjike. Do të synohet të argumentohet se habitorja e shqipes përbën një nënsistem formash gramatikore që shërbejnë për shprehjen e mirativitetit, por që në pikëpamje të organizimit strukturor të sistemit gramatikor të shqipes duhen përfshirë brenda sistemit të mënyrave, pasi u nënshtrohet ligjësive ku bazohet konfigurimi i këtij sistemi.

Keywords:

habitore, admirativ, mirativitet, evidencialitet, modalitet, morfologji, dëftore, lidhore, realis, irrealis

Downloads

Download data is not yet available.

References

  1. Abdiu, Xhemile. 2014. “Admirative in Turkish, Albanian and Romanian Languages.” Mediterranean Journal of Social Sciences 5 (19): 634–640. MCSER Publishing, Rome.

  2. Agalliu, Fatmir. 1988. Çështje të morfologjisë të gjuhës së sotme shqipe. Tiranë: Universiteti i Tiranës.

  3. Agalliu, Fatmir, Engjëll Angoni, Shaban Demiraj, Ali Dhrimo, Enver Hysa, Emil Lafe, and Ethem Likaj. [1995] 2002. Gramatika e gjuhës shqipe, vol. 1: Morfologjia, 2nd ed. Tiranë: Akademia e Shkencave.

  4. Altimari, Françesko. 2014. “Vëzhgime për të kryerën e ‘supozimit’ të arbërishtes dhe për formimin e habitores të shqipes.” In Rexhep Ismajli (ed.), Studia Linguistika Italo-Albanica: Arbërishtja në kontekstin gjuhësor ballkanik dhe italian, Prishtinë: ASHAK.

  5. Aronson, Howard I. 1967. “The Grammatical Categories on the Indicative in the Contemporary Bulgarian Literary Language.” In To Honor Roman Jakobson, vol. 1, 82–98. The Hague: Mouton.

  6. Bokshi, Besim. 1998. Pjesorja e shqipes (vështrim diakronik). Prishtinë: ASHAK.

  7. Buchholz, Oda, and Wilfried Fiedler. 1987. Albanische Grammatik. Leipzig: VEB Verlag Enzyklopädie.

  8. Camaj, Martin. 1969. Lehrbuch der Albanischen Sprache. Wiesbaden: Otto Harrassovitz.

  9. Cipo, Kostaq. 1949. Gramatika shqipe. Tiranë: Instituti i Shkencave.

  10. DeLancey, Scott. 1997. “Mirativity: The Grammatical Marking of Unexpected Information.” Linguistic Typology 1 (1): 33–52.

  11. ———. 2001. “The Mirative and Evidentiality.” Journal of Pragmatics 33: 369–382.

  12. Demiraj, Shaban. 1963. Morfologji e gjuhës së sotme shqipe, pjesa II. Tiranë.

  13. ———. 1971. “Habitorja dhe mosha e saj.” Studime Filologjike, nr. 3: 31–39.

  14. ———. 1985. Gramatikë historike e gjuhës shqipe. Tiranë.

  15. Desnickaja, Agnia Vasiljevna. [1958] 1987. “Kuptimi i kategorisë së admirativit në shqipen.” In Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare, vol. 12: 55–59. Prishtinë: Fakulteti i Filologjisë.

  16. Dhrimo, Ali, Engjëll Angoni, Enver Hysa, Emil Lafe, Ethem Likaj, Fatmir Agalliu, and Shaban Demiraj. 1976. Fonetika dhe gramatika e gjuhës së sotme letrare shqipe II (maket). Tiranë: Akademia e Shkencave.

  17. Dodbiba, Lirak. 1965. “Zhvillimi i terminologjisë gjuhësore shqipe nga Rilindja deri sot.” In Konferenca e parë e studimeve albanologjike. Tiranë.

  18. Dozon, August. 1879. Manuel de la Langue Chkipe ou Albanaise. Paris: Ernest Leroux.

  19. Fiedler, Wilfried. 1968. “Zu einigen Problemen des Admirativs in den Balkansprachen.” In Actes du Premier congrès international des études balkaniques et sud-est européennes, vol. VI: 367–369. Sofia: Bulgarska akademija na nautike.

  20. Frashëri, Sami. [1886] 1988. Shkronjëtore e gjuhësë shqip. In Vepra 2: 95–221. Tiranë: Akademia e Shkencave. (First ed. Bukuresht, 1886.)

  21. Friedman, Victor A. 1986. “Evidentiality in the Balkans: Bulgarian, Macedonian and Albanian.” In W. Chafe and J. Nichols (eds.), Evidentiality: The Linguistic Coding of Epistemology, 168–187. Norwood: Ablex.

  22. ———. 2003. “Evidentiality in the Balkans with Special Attention to Macedonian and Albanian.” In Studies in Evidentiality, 189–218.

  23. Harweg, Roland. 1994. “Modus und Modalität.” In Jachnow et al. (eds.), Modalität und Modus, 1–23. Wiesbaden: Harrassowitz.

  24. Hengeveld, Kees, and Hella Olbertz. 2012. “Didn’t You Know? Mirativity Does Exist!” Linguistic Typology 16 (3): 487–503. https://doi.org/10.1515/lity-2012-0018

  25. Ismajli, Blertë. 2012. “Sa ballkanike janë mënyrat e foljeve të shqipes? Kushtorja dhe habitorja.” In Rexhep Ismajli (ed.), Shqipja dhe gjuhët e Ballkanit, 473–483. Prishtinë: ASHAK.

  26. Jakobsen, W. H. 1964. A Grammar of the Wsho Language. PhD diss., University of California, Berkeley.

  27. Jokl, Norbert. 1927. Letteris, IV, nr. 3.

  28. Karagjosova, Elena. 2021. “Mirativity and the Bulgarian Evidential System.” In Blümel et al. (eds.), Advances in Formal Slavic Linguistics 2018, 133–167. Berlin: Language Science Press. https://doi.org/10.5281/zenodo.5483102

  29. Kristoforidhi, Konstandin. 1882. Γραμματική τις αλβανικής γλώσσης κατά τη τώσκικην διαλέκτον. Repr. in Vepra 1. Elbasan: SILVER, 2001.

  30. Lafe, Emil. 1975. “Mbi habitoren dhe disa trajta të saj.” Studime Filologjike, nr. 2: 143–151.

  31. Meyer, Gustav. 1888. Kurzgefasste Albanesische Grammatik mit Lesestücken und Glossar. Leipzig: Breitkopf & Härtel.

  32. Morgan, Carry Ann. 2016. “Habitorja si veprim social në kontekstin e ideologjive gjuhësore.” In Rexhep Ismajli (ed.), Studime Albanistike në Amerikë, 359–367. Prishtinë: ASHAK.

  33. Pekmezi, Dr. Eqrem. [1908] 2020. Gramatikë e Gjuhës Shqipe (fonetikë dhe morfologji). Tiranë: ASHSH.

  34. Përnaska, Remzi, and Jean-Louis Duchet. [1996] 2018. “L’admiratif albanais: Recherche d’un invariant sémantique.” In Gjuhësi Gjuhësore 3: 109–130. Tiranë: Akademia e Studimeve Albanologjike.

  35. Përnaska, Remzi. [2002] 2018. “A ka sajuar Kristoforidhi forma të habitores?” In Gjuhësi Gjuhësore 3: 145–152. Tiranë: ASA.

  36. Peterson, Tyler. 2010. Epistemic Modality and Evidentiality in Gitksan at the Semantics-Pragmatics Interface. PhD diss., University of British Columbia.

  37. Portner, Paul. 2018. Mood. Oxford: Oxford University Press.

  38. Resuli, Namik. 1985. Grammatica Albanese. Bologna: Patron Editore.

  39. Riza, Selman. 1994. Sistemi foljor i letrarishtes shqiptare bashkëkohore. Tiranë: Akademia e Shkencave e RPS të Shqipërisë. (Manuscript: 1966.)

  40. Sheperi, Ilia Dilo. 1927. Gramatika dhe sindaksa e gjuhës shqipe, sidomos e toskënishtes. Vlorë. Repr. Romë: 1972.

  41. Shuteriqi, Simon. 1951. “Mendime e vërejtje rreth gramatikës shqipe.” Buletin i Institutit të Shkencave, nr. 2: 47–70. Tiranë.

  42. Smirnova, Anastasia. 2011. “The Meaning of the Bulgarian Evidential and Why It Cannot Express Inferences about the Future.” In Proceedings of SALT 21, 275–294. Linguistic Society of America.

  43. ———. 2013. “The Meaning of the Bulgarian and Turkish Evidentials.” Contrastive Linguistics, 2–3: 205–223.

  44. Stump, Gregory T. 2007. “Inflection.” In A. Spencer and A. M. Zwicky (eds.), The Handbook of Morphology. https://doi.org/10.1111/b.9780631226949.2001.00004.x

  45. Sytov, A. P. 1979. “Kategorija admirativa v albanskom jazike i jeljo ballkanskije sootvjestvija.” In Agnia V. Desnickaja (ed.), Problemy sintaksisa jazykov balkanskogo areala, 90–124. Leningrad: Nauka.

  46. Tarpomanova, Ekaterina. 2024. “The Hows and Whens—as well as Whys—of Evidentiality in Bulgarian and Albanian.” Paper presented at Workshop: Albanian Language History in its Balkan Linguistic Context, University of Basel.

  47. Teichmann, Emine (Sadiku). 2019. Albanisch – Fremdsprachengrammatik. ATHENA.

  48. Topalli, Kolec. 2010. Sistemi foljor i gjuhës shqipe. Tiranë: QSA.

  49. ———. 2011. Gramatikë historike e gjuhës shqipe. Tiranë: QSA.

  50. Weigand, Gustav. 1913. Albanesische Grammatik im südgegischen Dialekt (Durazzo, Elbassan, Tirana). Leipzig: J. A. Barth.

Downloads

Published

2025-07-05

How to Cite

Dauti, L. (2025). Habitorja e shqipes – prototipia kategoriale dhe vendi i saj në sistemin foljor të shqipes. Studime Filologjike, 1(1), 5–37. Retrieved from https://albanica.al/studime_filologjike/article/view/6234

Numër

No. 1 (2025): Studime Filologjike

Section

Artikuj

License

Copyright (c) 2025 Akademia e Shkencave të Shqipërisë