Vështrime për drejtshkrimin e ë-së së patheksuar mbështetur në të dhëna nga nxënësit e arsimit 9-vjeçar

Abstract

Ky punim trajton një çështje të rëndësishme të drejtshkrimit të shqipes, atë të /ë/-së së patheksuar. Edhe pse është një çështje e ndërlikuar, e debatuar dhe e trajtuar gjerësisht ndër gjuhëtarët shqiptarë, në punimet e mëparshme kanë munguar të dhënat nga nxënës të shkollave 9-vjeçare për përvetësimin, zbatimin dhe prirjet zhvillimore për kodifikimin e kësaj kategorie fjalësh. Punimi paraqet rezultatet e një testimi të pjesshëm për drejtshkrimin e fjalëve të prejardhura me prapashtesat -tar, -si, -zi, -so, -zo, si dhe disa fjalëve të prejardhura prej temash me -ër dhe -ëz, të ndjekura nga prapashtesat që fillojnë me zanore, si dhe drejtshkrimin e /ë/-së fundore tek emrat e tipit burrë, djalë, dhallë, lumë, mjaltë e ujë. Gjithashtu, në këtë punim jemi përpjekur të shpjegojmë organizimin theksor e ritmik të fjalëve trirrokëshe sipas konceptit të rrjetës metrike në fonologjinë metrike. Për të vërtetuar nivelin e theksimit të rrokjeve në aspektin akustik, kemi përcaktuar në spektogram lakoret e intensitetit të fjalëve, duke përdorur programin kompjuterik Praat. Përmes të dhënave të reja e me interes, përpiqemi të japim një ndihmesë për këtë çështje problemore të drejtshkrimit të shqipes dhe njëherazi synojmë të mbështetim disa qëndrime të studiuesve për funksionin e rëndësishëm të /ë/-së së patheksuar në strukturën fonetike e fjalëformuese të fjalëve, lidhur me mënjanimin e grupeve të bashkëtingëlloreve në kufi të morfemave, strukturën e rrokjeve e nivelet e theksimit të tyre, strukturën ritmike të fjalëve, si dhe llojin e prapashtesës që lidhet me rrafshin morfologjik.